f^-^y.
^w'"
#^^^^f-
^^^>::'
■:^A
v^; t^ ^ ft -^
. 1 -.-» »
'*^-^>
851./ yP446a
3 -1153 OOnS^bft 1
|
F"i- i |
|
|
J |
r" |
|
^!^ |
^-1 |
|
I^ |
|
|
/ M |
V |
|
ii |
r^ |
|
£23 |
r-v^— «^B |
|
Ster^ |
> ^^W| |
R^
DE POEMATE F. PETRARCH/E
CUI TITULUS EST
A F R I G A .
F . P E T R A R C H ^
AFRICA
QUAM KliCliNSUIT, PR^FATIONE, NOTIS ET AP^ENDICIBUS
ILLUSTU.WIT
L. Pl NGAU D,
SCHOL,.K NOr-lMAHS OLIM ALUMNUS.
PAlilSllS,
A l^ U D E R N E S T T H 0 R I N , E IJ 1 T 0 R l£ M
VI\ DICTA UE MeOlClS. .ViDr.CCLXXIl.
//
DOCTISSIMO HUMANISSIMOOUE YIRO
C. BENOIT,
FACULTATIS LITTERARUM IX ACADEMIA NANGEIENSI HECANO,
HCC OPDSGDLnM MEMOR DICABAT
L. P.
DE POEMATE PETRARCHyE
CUI TITUUIS EST
AFRI G A
^zxsr
QUOMODO AFRICAM PETRARCHA GOMPOSUERIT.
Ouis ignoret Petrarcham, dum viveret, eamsum- mam gloriam esse consecutum quae solis mortuis contingere solet ? Gui nullus, tum ingenio, tum fama, par videbatur; et quantum spatium vitse, tantus illi cursus honorum fuit. Nempe ex temporibus an- tiquis, nondum quisquam exstiterat tot scriptis doc- trina excultis et elegantiam stih redolentibus famae commendandus. Hanc autem famam ex antiquo fonte quodam modo ille vir hauserat; veteres scih-
1
— "2 —
cet imitatus, non modo sententias eorum, sed verba et voces' quasi ab oblivione expromebat, tantorum- que scriptorum aemulus ac prope superstes apud suos videbatur.
Persuasum igitur ille babebat magnam sibi lau- dem ex heroico carmine lingua latina expresso pro- venturam , quem nihilominus nobis illustrem fe- cerunt teneri quidam versicuh vulgari hngua exa- rati ; quos enim non dubitavit vocare « juvenihum laborum meorum cantica (l), » quorum jam eum pudebat et poenitebat, imo « ineptias quas omnibus et mihi quoque, si hceat, ignotas vehm (2). » Quare, viribus suis fidens et quasi praesumpta jam victo- ria, epicum poema, Maronis instar, aggressus est, ut testatur illud imperfectum carmen cui titulus inscribitur Africa. Duehum ingens inter Garthagi- nem et Romam, partamque in Libya a Scipione gioriam versibus heroicis canere instituit, sibimet- ipsi maximam ab incepto gloriam polhcitus, Hsec sane legerat in Horatio :
Non incendia Carthaginis impiae Ejus qui domita nonien ab Africa Lucratus rediit, clarius indicant Laudes quam Calabrse Pierides (3)....
Enniique exemplo , Florentinas Pierides , juve-
(1) Epist. de Rebus familiaribus, viii, 3 (ed. Fracassetli).
(2) Epist Seniles, xiii, 10.
(3) HORAT., Od. IV, 8, nd Censorinum.
— 3 -
nis adhuc , rudi quidem voce, ad se vocavit (i). Semel et sa^pius ipse retulit Petrarclia quemad- modum carmen istud suscipere consilium inierit, postea disposuerit, quibus etiam variis temporibus, impetu quodam animi, scripserit. Tum quinque et triginta annos natus (a, mcccxxxixj, in suo solitario Vallis Glausse hospitiolo latebat ; neque tamen Lau- rse immemor, in contemplatione ruris atque in studio veterum versabatur, quum subito, sextaferiamajoris hebdomadai, dum trans montes solus vagaretur, hoc consilium nescio quo afllante numine, ccepit Scipionem latino poemate celebrare. Vixdamdomum reversus, quum opus promptius conceptum impigre aggressus est, quippe qui jamdudum incHnatione animi in Scipionem, utpote Romanorum maximum ducem honestissimumque civem propenderet. Id- circo tanto ardore primis diebus flagrabat, tantoque
(1j Urget amor Musse, quoniam modo littore in afro Sidereimi juvenem, genilumquc ex stirpe deorum Fama refert, magnis implentem pascua factis. Te, Polypheme, tuis jam constravisse sub «ntris Dicitur, et Libycos silvis pepulisse leones, Lustraque submissis audax incendere flammis. Hunc simul Ilalidesque nurus, puerique, senesque Attoniti adverso certalim a liltore laudant. Carmine fama sacro caret hactenus et sua virtus Praemia deposcit ; pavitans ego carmina coepi
Texere
(F. Petrarcu^ Ecloga i, in line, ed. Rossetli.) Horum allegoricorum versuum, qui ad Scipionem spectant , arca- nam aperit significationem Pelrarcha ipse in Fain. x, 4.
— 4 —
studio incepto operi incurabebat, ut versus veluti fonte vivo scatentes neque die neque fere nocte inter- mitteret. NarraL ipse scilicet sese, post aliquot dies, labore assiduo defessum, ab amico quodam vehe- menter objurgatum esse ; passum quidem sibi bi- bliothecce claves auferri, brevi pertsesum esse, dein concessi pcenituisse otii, postremo capitis dolorem febremque invasisse, atque unam eamdemque fuisse morbi causam et salutis {!). Tum de semetipso di- cere poterat quod Livius de Scipione : « Jam Afri- cam magnamque Garthaginem et in suum decus nomenque velut consummatum ejus operis gloriam spectabat (2). »
Neque diu constitit hic febricitans ardor, et quasi jam omnis illa vis et flamraa poetica exstingueretur, inchoati operis Petrarcha fere obhtus est. Sese variis distractura esse curis sane contendit. Accedit eo quod raobili erat animo atque ita se habebat, ut semper hbens hbrum novum inciperet, neque in- vitus rehnqueret ; raagistrum illum, quo usus erat, sane imitatus, cui praeclare inchoatum opus quod- vis mox in tsedium vertebatur , imperfectumque utique manebat.
Intereafamapercrebueratin vulgus brevi exilurura poeraahaud Miieidi irapar, et expectatione plenus erathtteratusquisque. Itaque quumjam ipsePetrar-
(1) Fam. XIII, 7.
(2) TiT. Liv., HiM. roin., xxviir, 17.
— 5 —
cha primos carminis libros factitaret, eo majores de iilis rumores excitabat , quod eos consilio forte oculis omnium averteret ; ita ut carmen illud, quod nondum editum orant mirati, imperfectum adhuc, ne cognitum quidem sincera flde eruditi viri cele- brarent. Ipse autem litteris occulte laborabat ut sibi poetica laurea contingeret. Horatium enim et VirgiHum ohm laurea donatos esse in Capitoho sine ullo certo auctore quidem credebat.
Jam quaeque ad se trahere hancPetrarchse gloriam certabant Gallia et Italia, petitoriasque litteras eo- dem die accepit ille et a Senatu Romano et ab Uni- versitate Parisiensi, ut ab utroque coronaretur (1). Primum quid consihi caperet in incerto habuit, et sese ultro Syphaci conferebat, qui eodem tempore Romse et Garthaginis in amicitiamvocaretur. Postea, amicorum auctoritate usus , ad Gapitolium , quo Scipio ipse victor ascenderat, oculos flexit, gavisus insuper, quod patriam haberet priscae in poetas admirationis memorem atque imitatricem.
Antequam autem triumphans Urbem iniret, ad Robertum, Neapolitanorum regem, cui, litterarum scilicet fautori singularique amico, primos Afrlcse li- bros recitaret, pergere statuit. Benigne acceptum et effusis laudibus cumulatum rex vehementer rogavit ut in ipsiusnomine carmen optatum appareret. Quo facto, disceptationem publicam de omni re scibili
(1) Fam. IV, 4.
- 6 —
pcr tres dies Petrarcha exercere voluit, et demum sese haud indignum parato triumpho judicavit. Urbem igitur juvenihter gioriabandus petiit, et poetica corona ornatus est, millesimo trecentcsimo uno et quadragesimo anno, die Pascha, senatu et populo Romano prolata opera simul futuramque e poemate immortaUtatem acclamantibus. Hsec fuit ejus summa gloritB dies quam posterius, Afrkx finem scribons, ultro meminerat :
Quantus aget laudum sliiuulus ! seroque triumpho Hictandcm ascendet Capitolia vestra, nec ipsum Mundus iners, studiisquc aliis tunc ebria turba Terrebit. Quin, insigni frondentia lauro Tempora descendens referet, comitante senatu. Hic mudo lantus amor, tanta est reverentia lauri !
IUa (Roma) quidem quaB jam lustris nil tale duceutis Viderit, hunc maguo spectabit la^ta favore, L;uirea dum capiet, dum templis serta i-eiinquet, Primitiasqiu; suas sanctas afiiget ad aras.
Petrarchse quidem "perennis laus superest ; illud contra, quod ipse ohm prascipuce sibi lau(U fore crediderat, memoria carmen excidit.
Ipse autem, haud secus ac si futura prospexisset, ab incepto labore in perpetuum cessare primum vi- sus est ; postea tamen, quasi jam exoletum car- men indcsideriumvenisset, seso ad pristinum ardo- rem revocavii, ac quadam dic, dum in silva Plana, prope Rhegium, ambulabat, versus sponte subito infudit, neque ex eo tempore requievit donec Afri-
— 7 —
cam prope confecisset. Hsec ipse ita exposuit : « Sus- » cepti memor honoris, sollicitusque ne indigno col- » latus videretur, cum die quodam in montana » conscendens, forte trans Entiam amnem, Rhe- » ginis in finibus, silvam quae Plana dicitur adiis- » sem, subita loci specie percussus, ad intermissam )) Africmn stilum verti, et fervore animi, qui sopi- )) tus videbatur, excitato, scripsi ahquantulum die )) illo, post continuis diebus quotidie ahquid, donec )) Parmam rediens et repostam ac tranquillam nac-
)) tus domum tanto ardore opus iUud, non ma-
)) gno in tempore, ad exitum deduxi, ut ipse quoque )) nunc stupeam (i). ))
Gujus tamen venit ad nos imperfectum carmen. Atqui curtus pendet, paulo brevior ahis, quartus Africse hber, ita ut rerum series intermissa videatur. Saltem unus, duo aut tres forte hbri desunt.
Primum creditum estpoematisjamperfecti pagi- nas quasdam ab ipso auctore fuisse dilapsas, sive plus sequo rigidior versus plane luce indignos pa- rum curaret, sive in frequentibus itineribus negli-
(I) Epkt. ad posteros. Cf. Ep. metr. iii, Barbato Sulmonensi (ed. Rosselti).
Ripa Padi, laevumque palris lalus Apennini
Nunc reducem expcct.inl Plduaeque umbracula silvae. Namque ibi Pierius gelidum me conligit ardor ; Africa nostra mihi longum intermissa jacebat : Excivit locus ingenium
Et post fusam mirificamque silvae Planaft (iescriptionein :
— 8 —
gentia perdidisset. Hunc autem memento carmen absconditum diligenter servasse, quasi juvenilis fa- mae testimonium ; et qui brevi veritus est ne manus amicas etiam adirent infecti versus, profecto quin in manus alienas fortuito caderent, maxime fornii- dabat.
Vix est etiam credendum integrum carmen, Pe- trarcha mortuo, solute et ex parte tantum ab amicis ejus esse transcriptum. Oui etenim cupidiores erant operis legendi, insuper Petrarchianse laudis studio- siores, quam qui ahquid in Africa colhgenda ne- glexissent. Ipsi jam animadverterunt in exemplari ahqua deesse quse nunquam postea reperta sunt.
Propius est fidem a poeta quatuor hbros sine mora , impetu quodam ingenh, esse dehneatos ; dein, duobus interjectis annis, quinque ahos in silva Plana redactos esse. Partem autem mediam vates in ahud tempus peragendam distuht, et mox opus totum, cujus jam iUum tiedebat, in perpetuum
Postquam Rom.i novuni tulit ad Ciipitolia vatem.
Nescio quid lacila insolilum sub niente movebani. Obstupuit, rediitque vagte vetus Afiica meiiti : CiEtera rejiciens, operi niea dextra relicto Reddilur : iiide loco lociis bic inihicarior omni : Hunc revidere velini coepti mihi conscius ahi, Extremamque manum longo imposuisse labori, Quem Iraxil P'orluiia diii ; si dextra favebunl Sidera, tiim taiideiii iiicipiiH sccnra vagari Africa per Latium studio redimita supremo, Scipiadesque meus.
- 0 —
pro derelicto liabuit. Tum haud secum dissidebat, quum modo asseveraret Africam ad exitum esse deductam, modo contra huic manum extremam se non adhibuisse (i).
(1) Hanc insolitam Pauli Vergerii (V?7a Petrarchae.) opinionem re- ferre liceat : • Hsec (quae desunt) ratio inducere potuit, cum supre-
mam pugnam descripturus esset, quas bello finem posuit, ne
simililudine rerum lectorem offenderet; sciens volensque hoecomnia praetermisit •
IL
Q\]JE SIT IN AFUICA RKUUM UISTRIBUTK) (^).
Africa, ea saltem quam in promptu habemus, in novem libros dividitur.
I. — In sua Valle Clausa receptus, Musas primum quas delectant saltus et silvse invocat Petrarcha, eisque Scipionem proponit celebrandum ; deinde Jesum Redemptorem breviter, longius regem Roberlum alloquitur, ut sibi faveant benigneque carmen excipiant.
Post hffic, bellorum Puuicorum causas, id est Roma; et Garthaginis invidiam, refert, subitoque in medias res lectorem rapiens , Africano Hispanise victori visam esse patris mortui imaginem fingit. Ha3C est fabulajuxta quam duo primi hbri evolvun- tur. Memorat scihcet pater primi belh Punici res summas, exinde suamet acta paululum effusius, vi-
(1) Vide GiNGUENt, Histoire de la litlerature ilalieiine, l. II, p. 'i73- 75 — BbuceWhite, Hisloiredes lauguesrotnanes, t. UI, p. 413-477.
— H -
tamque simul cum fratre amissam , iieque iilud omittit ambos concordibus animis semper junctos
vixisse :
Una domus, victusque idem , mens una duobus, Et mors una fuit ; locus idem corpora servat.
Postquam liis verbis ille filii, patrf>m ut[)ote ui- turi, ardorem accendit, de vita futura, (juasi })liilo- sophite addictus, disserit, et ex ordine monstrat recentis belli duces qui secum istam coelicolarum vitam sint adepti : Marcellum scilicet , P. yEmilium et Fabium Maximum ; denique flagitanti nato cce- lestes pandit regiones, ubi aeterna fruitur gloria regum ducumque Romanorum acies. Gujus ante oculos producuntur primi septem Urbis reges, et illi tres Horatii qui sanguine aut virtute Albae rui- nam perpetraverunt, singuli scilicet ex propriis gestis a P. Scipione designati.
II. — Similiter in secundo libro haud agitur res in terris, ct somnii auxilio inter patrem et filiumcoUo- quium perducitur. Porro animo futura percipit Sci- pio , venturaque tempora nuntiantem genitorem sollicitus compellat; adeo quidem incertum belli exitum Annibalisque ingenium formidat ! Longam statim orationem Publius exorditur, vaticiniis simul et adhortationibus refertam; semper ab Annibale cavendum monet ; certam tamen Romse victoriam ultro denuntiat. Postea , futura omnia longe in- tuens, Poenum ducem fugacem, exilio mulctatum,
— 12 —
ad mortern voluntariam redactum, indo reges Asiae victos, et Syllam, Marium, Gsesarem, civilibus si- mul et externis victoriis insignes ostendit. Insu- per Augustum imperio potitum et Titum Judcfiis jura ponentem memorat. Hic est finis romanae magnitudinis. Africanum tandem ruinae totius po- [)uli, licet romotic, illacrymantem solatur, ethanc miram Atlantidem describit ubi errabundae con- duntur anima3 eorum qui laudem aeternam sibi rebus gestis pepererunt. Disserit etiam, haud scio an copiosius, de ipsa gioria, et filium commonet ne ahquando civium suorum magnitudinem miretur, ac tandem, lucejam proxima,
Atlonitum subito somnusque paterque reliquit.
III. — Vix experrectus est Africanus, quum que- ritur non amplius colloquium cum patre esse per- ductum, quippe qui multa aha cognoscere cuperet. Ouaautem curamox solutus, La^hum arcessit, quem sibi amicum simul et consihatorem adscivit, mit- titquo apud Syphacem, Numidise regem, quo uti veht, ad Africam utpromptius accedat; locusnempe deest ad exponendum exercitum idoneus. Exinde sequitur palatii regis parum pressa et redundans descriptio. Neque minus ionga oratio Lcelii, magni- tudinem et hdem patripe pra^dicantis, regemque ad foedus certum provocantis. Respondet Syphax sese ultro amicitia tanti viri usurum, neque tamen cum eo foedus inire velle, antequam cum eo fucrit con-
— 13 —
gressus. Interdum lautae parantur epulse , accum- bunt ambo , atque inter mensas quidam assurgit vates qui labores Herculis in Africa, conditamque a Didone Garthaginem , a Pliilcenis fratribus olim prolatatam, recentius ab Annibale auctam, memo- rat. Ecce autem surrexit Scipio, et nuuc :
Finis erit quem fata dabimt, sed magua parantur.
Par pari refert Lselius, neque dissimulata rei dif- ficultate, ordine narrat sibi regnumin Italia consti- tuentem ^Enean, positaque moenia Romse, brevi- terque enumeratis eximiis reipublicse ducibus , quosdam casus diutius evolvit, Gurtium Deciumque voluntaria morte salutem patrife nactos, ac tandem Lucretiam, ob vim corpori illatam, sponte e vita exeuntem, et Brutum ultorem et defensorem patriaB fusius ostendit, omnes quidem variis modis Philoe- nis semulos, sanguinemque et vitam liberandae aut dilatandge patrioe impendentes. Hic est finis tertii Hbri.
IV. — Totus est de Africano liber quartus, qui quidem nobis, teste Lselio, eminet forma et habitu excellentissimus , et quasi multiplex virtutibus. Quem aiunt ccelo demissum et a diis oriundum : et vident tam pium in templis quam ferocem in acie Romani :
Omnia posse potest quse vult, quaicamque putavit Posse, potest.
Juvenis primum, patrem in Ticinensi prfelio sau-
— 14 —
cium et jacentem e manibus lioslium servabat; suos post Gannas nutantes ac desperatos erexit ; baec omnia amice laudat Lrelius. Dein recentiora facta aggreditur, quomodoGarthaginem novam obsederit, quas diis grates victor exsolverit, qua prudenlia ad concordiam inter milites firmandam usus sit, quam tandem continentiam post victoriam sit professus Scipio, multis verbis explicat.
Inter quartum et quintum librum nonnulla pro- fecto desiderantur, nam proxime Lselium res gestas Africani narrantem, Scipionem ipsum vides Girtha potitum.
V. — Ineunte igitur quinto libro, victores ad re- giam Girthifi arcem tendunt Massinissa et Scipio. Paululum a rerum ordine decHnat vates, et Sopho- nisbam, Syphacis uxorem, specie ac pulchritudine insignem, omnibus artis coloribus pictam et politam exhibet ; tunc Laurae profecto meminerat :
Quid non frangit anior? Quis fulminis impelus illi ^quandus ?
Et sane ipse vehementi amore clam accensus est Massinissa, quum reginam vidiL illacrymantem et pedibus suis provolutam, mortem imo cum fleti- bus deprecantem. Improvisa statim celebrantur connubia. Ecce autem dormienti reginse infaustum aliquid somnia portendunt. Loetitia simul perfusus et futura quodam modo pra^metuens Massinissa Scipionem adiL, (jui euui ud virtutem confirmat,
— 4o —
allatum sibi detrimentum ostentat, rogatque ins- tantius ut amorem suum reipublicce remittat. Sor- tem iniquam non sine planctu et irritis querelis accipit rex , uxorem videlicet fatis adversis per- missurus. Interibit igitur Sophonisba, venenumque mox impavida hauriet.
VI. — De regina mortua lis est inter judices inferorum, Minoem et iEacum ; quum alter scilicet po^nam a morte voluntaria sumere, alter amore absumptse parcere veht; hujus vincit lenior senten- tia. Interdum, curis solutus, Scipio milites congre- gat alloquiturque, concussos et pene fractos hos- tes, magna spirantem Romam, secundosque deos ostendens ; et dum Syphax, a Lseho in navem adductus, supremum vale fugientibus palria; litto- ribus exhalat, castra vallat et Garthaginem corona circumdare incipit Africanus. Jamque plebem me- tus ingens incessit ; confestim mittuntur legati, ahi in Itaham, qui Annibalem patrise labanti auxiliatu- rum reducant, alii ad Scipionem, qui ducem Roma- num vana spe pacis contineant. Horumquidem fle- bihbus verbis respondet Scipio :
Non pacis tractator ego, sed victor et ultor Sum scelerum....
et duras conditiones tertium ante diem accipiendas proponit.
Interea Annibal, suorum precibus victus, ad littus africum quasi invitus contendebat, et secum
— IG —
e celsa puppi inutiles triumphos, ingratis civium suorum animis, volvebat ; atque una, in conspectu Siciliae, veteres tempore llcgali patria^. clades me- morabat. Varii deinde belli casus brevius indican- tur, nec quidquam, in Imjus libri line, nisi de Ma- gone mortuo Annibalis querelas, novum invenies.
VII. — In septimo libro magna res acta est, et cum liistoria sensim congruit poematis fabiila. Annibalem igitur videmus in Libycum littus eva- dentem , vehementer commotos utrinque animos, Poenos quosdam missos speculatores a Romanis deprehensos, trans castra, Scipione jubente, ductos atque ultro dimissos. Interea ipse de coUoquio postulat Annibal : duces congrediuntur ambo, et uterque longam, irritam postremo, habet oratio- nem. Golloquio tandem nihil actum est ; haec vide- rit fortuna. Frustra in concionem deorum veniunt Roma et Garthago, suam qusque causam dictura ; neutri quidem plane assentitur Jupiter, fatique supremam legem palam facere renuit ; quae sciHcet in Zamaensi campo hodie patebit. Res etenim ad certamen venit, et post acerrimam pugnam fugit Annibal : Carthagine nihil desperatius.
VIII. — Dum alh per castra Pcenorum ingenti prseda potiuntur, aliique paululum vacant, consilia inter so agitant duces de Annibale et de futura belli fortuna ; tandem Lcehus Romam, victoriam nuntia- turus, mittitur. Necdum omnia vicit Africanus ; non enim nescit in Asiam Annibalem clam profu-
— 17 —
gisse, nova bella regi Antioclio suasurum ; Vermi- nam, Syphacis filium, venire Pcenis auxilio , quin etiam jam silji successorem Claudium venturum. Igitur, profligato Vermina, citius Garthaginem ten- dit, suadetque civibus ut legatos de pace Romam mittant; atque hoc demum fehciter evenit, quod Glaudius, vehementi tempestate actus, littus afri- cum attingere nequiverit. Interdum Romam adiere legati Garthaginienses ; quorum princeps Asdrubal hujusce modi verbis usus est, ut victores misericor- dia moveret, patri;T3que pacem obtineret. Deinde postquam hinc urbis miranda a^dificia suspexe- runt, hinc Poenos captivos sibi obvios miserati sunt ac partim redemerunt, in Africam redeunt, ubi statim conditiones pacis servari curat Scipio. Hic est hnis belh, summaque ducis gloria.
IX. — Cltimus ille hber quasi appendix totius operis sequitur. De ipso Petrarcha etenim quaedam narratur fabula ; quem scihcet Scipionis laudes pnEdicaturum designat Ennio Homerus in som- niis, Ennius autem Scipioni. Celebrandus igitur poetis , civium plausibus exceptus , triumphans Urbem, ante currum agens spoha et captivos, invehi- tur Africanus. Claudit opus vates, vehementerque regi Roberto nuper mortuo, patrono et hujusce poematis fautori, ultimis versibus indolet (0.
(1) Cf. Fam. IV, 2 ; v, 1.
III.
OUIIJUS EX FONTIBUS MATERIAM AFRIC.E IIAUSERIT PETRARCIIA.
Hoc sit primum Afrlcx vitium : cuilibet eam legcnti non potest non subinde occurrere memo- ria clarorum virorum, qui nomen romanum scrip- tis illustraverunt, tum Virgilii, tum Ciceronis aut Livii : ii quidem sunt qui totam materiam hujus plus sequo solertioris operis pra^buerint. Petrar- cham scihcet Scipionis admiratio incesserat , ex historicis et poetis Romanis hausta; cui cumpra^te- rea inventio potius deesset quam raemoria, ahenis undique fultus auxilhs decurrit.
Quis primum magis quam noster de medio subla- tos esse scriptores qui hujusce modi operamtenta- verant desiderare dcbuit ? Neque enim ihum latebat muhos jam temporibus antiquis tale opus esse aggressos, Oppium scilicet, Stiginumque sermone quidem pcdestri , Ennium verij carmino ; hunc fere, ihos autem oinnino posteris ignotos. Ante omnes vidcljatur Ennius ca ipsa qutii decebant de
- ly —
Scipione scrinsisse ; quipps qai in famiiiaritate Sci- pionis vixisset, eiim in foro loquentem audiisset, in Sardiniam centurio essot secutus; ita ut niliil flc- tum in rebus, niliil fucatum foret in verbis : sum- mus pneterea vates a Tullio habitus, « ingenio maxi- mus , arte rudis (i) » a Nasone dictus est. Insuper a grammaticis et philosophissa^pissimecommemo- ratus, pubhce Hadriani et Antonini temporibus le- gebatur, neque sine voluptate quadam versus ejus audiere recentiores Roniani. Ferunt etiam quae- dam ejus opera centum annis ante Petrarcham siiperesse. Totus autem erat mortuus Ennius, quum noster vates ejus supplere vices et monu- mentum Africano quondam dicatum reficere nisus est; eo sedulius, quod eum Homeri semukuii ex ahenis testimoniisjudicaret. Ac fere eo venerationis processerat , ut ipsum dicas credere , Ciceronis instar, Grseci et Latini vatis animas nescio qua Pythagorica transmigratione in unam convenisse. Ambos in somniis conversantes finxit ipse, et forte rebatur sese vice et ipsum Ennii animam induisse. In hoc autem maximo ab Ennio discrepabat Pe- trarcha, quod necesse haberet ahis credere. Itaque ex scriptoribus latinis omnia quge de Africano tra- dobantur cohigere consueverat. Delectum tamen inter ea habuit, ita ut quce laudi erant memoraret,
(i) Tiist., II, 424.. — Cl'. LucRET., !)e iialuia rcrniii, i, 1-25. HoRAT. Epis!., lih. II, 1, 50.
— 20 —
qua3 autem dcdecori omitleret. Gellium cnim no- verat Scipionis conLinentiam, aucloribus Na3vio et Valerio, negavisse ; tum melius quo facilius eam extolleret, Livio credidit, Livii autem meminisse noluit narrantis Scipionem Pleminio lcgato sacri- legse licet esse patrocinatum ; Yalerii Maximi ctiam oblitus ejusdem simulatam religionem incusantis ; neque contra commisit ut Africanum nocte in Ca- pitolio cum patribus Diis de republica consultan- tem, aut victorias militibus praedicentem prffiter- mitteret.
Gseterum fidissimum sibi ducem Livium elegerat, et ejus Historia Romana fere perpetuo usus est. Diu nequidquam hujus operis partes omissas repe- rirc nisus erat; scriptorem ipsum, qucm notum sibi habucrat a quodamjurispcrito Avenionensi, ut veterum temporum testem, magis ac magis perse- qucbatur; qucmfictaquadam interrogationecompel- labat. « In his tam parvis tuis rcliquiis exerceor quo- w ties haec loca , hsc tempora vel hos mores obli- » visci volo.... Obhtum saepe prsesentium malorum » saecuhs me fehcioribus inscris, ut inter legendum » saltem cum Gornehis, Scipionibus Africanis.... et » non cum his extremis furibus , intcr quos ad- » verso sidere natus sum , mihi vidcar cetatem » agere (*).... »
Secundum ordinem a Livio acceptum res dispo-
(1) Fatn. XXIV, 8.
— 21 —
suissePetrarcham liquet; quo auctore, Scipionem secutus est ab Africa in Hispaniam migrantem, Sy- phacemque, perLa^hum, sibi socium adjungentem ; posterius, rebus mutatis, Syphaci ruinam, Sopho- nisbae vcnenum, AnnibaU fugam, Carthaginiensi- bus pacem molientem : eumque, ubicumque non a proposito, ornate dicendi causa, digressus sit, tam fldum historise interpretem deprehendimus, ut fere hceat, Livii uno auxilio, ea quae inter quartum et quintum hbrum desiderantur apte supplere. Multa quidem a Livio in hoc intervallo quse Petrarcha memoria digna tamen omisit , narran- tur : Syphacem a Romanis discedentem, suadente nova conjuge Sophonisba, victumque et captum, Massinissam contra Scipioni auxiho venientem am- bosque Girtham obsidentes videmus ; et inde con- jectare hcet duos aut tres Afric3B hbros desiderari, ita ut ex duodecim, Mneidos instar, totum consta-
ret poema.
Nostrum vatem patet nunquam ab ordine histo- rico rerum abhorruisse, neque quidquam suo con- siho ausum esse ; modo tamen quaedam fuse exph- cavit. Unum sit exemplum. Haec tantum de Sopho- nisb« habitu Livius : « Forma erat insignis et florentissima stas. » Quae longius per triginta ver- sus circumduxit Petrarcha.
Quae narrantur leviter ahquando mutat. Leehum pro Scipione ipso coenavisse apud Syphacem finxit, Lrehumque pro Asdrubale Africano laudes tribuisse,
Non videtur etiam ingenium fere epicum Livii usurpasse, oaque toties ab illo li])enter exprompla miracula ad suam fabulam accommodasse. Hunc saltem imilalus csl, frcquenlcr oralorio modo uten- tem, et duces quasi in scenam suam causam utique dicenLes induxit. Eadem argumenta eodem ordine disposita exhibet, sive Annibalem ingratas patrise maledicentem, sive colloquentem cum Scipione ante prtelium fingit. Similiter ambo ingrediuntur, perse- quuntur, concludunt. Lucretiam audias in Pelrar- cha ante necem ad parentes :
Nil dulce remansit
PrtCrepfaque pudicitia hsec periisse fatenduui esl. Heu ! niisere stant fceda tuo, vir optime, lecto Signa aliena viri. Fuit hoc violabile corpus, hiteger est animus : niors testis. Pergite dextras El pro:state hdem scelus hoc ne turpis ad umbras Auferat impuuis, tumuloque insultet adulter.
Et in Livio :
« Quid salvi est muheri amissa pudicitia? Vesti- gia viri aheni, CoUatine, in iecto sunt tuo. Caiterum corpus est tantum violatum, animus insons ; mors testis erit. Sed date dextras hdemque haud impuuc aduUero fore, etc. »
Alterum alteri patet igitur seduhus institissc; qucm puduisset imitari, ferc transcribere Pctrarciia non dubitat. Ex illo prictcrca loco de Lucretia pers- picuum est hunc ScCpe, thgrediendi gralia, trans ve- tcres aut recentiores llomae annales migrasse. lles quidcm assiihia Livii lcctionc coUectas ])assim dif-
- 23 -
fudit, quasi ab omuibus viris (|lu llouiam illustra- verunt Africani imaginom circumdari voluisset.
Quum autem septem libri ex Livianis historiis sumpti sint, duo sunt quos, a Gicerone ductus, pe- pigit Petrarcha. Plurimum apudeum auctoritate va- luit Gicero, quem jam sibi amicissimum ducebat. Hujus quemdam codicem quem , patre mortuo, domi invenerat , bonorum partem pretiosissimam habebat. Alia ejusdem scriptoris reperit postea , tum htteras famihares , tum de Glorla hbrum , et Senecse instar, in eo ingenium illud « quod so- lum populus Romanus par imperio suo habuit » mirabatur (l). Ad quem duas epistolas scripsit, in quibus ejus facuhatem in dicendo potius quam animi constantiam in agendo miratur ; hunc « summum latini eloquii parentem » alias vocat (2); undique scribens sese Giceronianis fontibus prorsus immersum profltetur.
Multa quidem ex eo sumpsit in pedestribus opus- cuhs, prsecipue in hbro Dc sui ipsius igmrantla. Prgeterea ssepe Scipioni]3us aut Lailiis interpretibus usus erat Tulhus. Nam in libro quem de Republica composuit, ^^milianum videmus a Massinissa rc- gio apparatu exceptum, ut in Africa Lcehum a Sy- phace, et in somniis cum atavo suo , Afiicano priore, cohoquentem. Ambo de futuris famiiia? sua3
(1) Fam. xviii, 14.
(2) Fnm. xvi, 14.
et patrisB fatis disserunt. Mirantem docet defunctus vir laudis humanse vanitatom, rcrum univcrsitatem et regionis supersemortalibusliaclenusabdita mys- teria. Talia quidem non omnino vera aflirmat Tul- lius : « Fit enim fere, ait, ut cogitationes sermo- nesque nostri pariant aliquid in sommo tale, quale de Homero scribit Ennius, dc quo videlicet sae- pissime vigilans solebat cogitare et loqui (l). » Hoc primum Giceroni Petrarcha surripuit, ut somnium Ennii in fine operis fingeret; deinde ea qua3 roma- nus ille philosophus de gloria et virorum illustrium fortuna dixerat ipsesentiens versibus explicuit :
Tempora diffugiunt, ad mortem curritis : umbra, Umbra eslis, pulvisque levis, vel in selhere fumiis Exiguus, quem ventus agat. Quo sanguine parta Gloria? quo tanti muudo fugiente labores?
Et postquam totum orbem omni parte sibi conve-
niontem, exiguum tamen et nulHus momenti des-
cripsit :
Vivite sed melius, sed certius, ardua coeli Scandite fflices, miserasque relinquite terras. Hic V05 vita maiiet quam sfficuUi nulla niovebunt.
Corporis atque animi sine temporc vivile; nam vos Et magno partum delebunt tenqiora nomen, Transihimtque cito quse vos mansura jMitatis. Una maiiere potest, occasus nescia virtus : lUa viam facit ad suporos, liac pergite forles, Nec defessa gravi succunilKiul terga labore [2).
(1) Soinn. ScijK, v.
(i) Naliiia cst apml ('.icc:'oiicni roelcslc illml AfriiMiii inui ilictiim ;
— 2H —
Noii tameii ille, utpote Tullii interprcs, vcrbum verbo reddere curavit : bis ex suo sensu deprompta quaedam eruditum sane bominem decentia amplifi- cavit. Videtur primuni ordinem totius orijis mclius Cicerone cognovisse, neque in hac materia errori- bus vcterum inconsiderate captum esse. Insuper, dum alter Africanum JEmiliano futuram ipsius for- tunam tantum detegentem fingit, alter ante oculos totam Romse liistoriam expandit, civiliaque et exte- riora bella inter Carthaginis et Hierosolyma^ occa- sum, breviter etiam totum orbem, imperio Ro- mano cadcnte , quassatum ostendit : hominem quippe decebat in rebus antiquis versatum hic per historiam romanam discursus, et ei magis erat propositum res gestas magnorum virorum in me- moriam revocare quam de philosophia disserere.
Tum etiam Maronismeminit, quiTEnean, duce si- bylla, in inferos duxerat, et ante illum romanae gentis annales evolverat ; et quemadmodum Vir- gihus versus quosdam ediderat, qui ad suum tem- pus cadere videbantur, ut Marcelli mortem, semet- ipsum Petrarcha in scenam inducit, in Capitolio triumphantem et ingenio laudem veterum obscu- ratam renovantem.
omnibas qui patiiam conservavcrint, auxeriiit, adjnvcrint, ccrtuni cssc
in coelo derinilum lociini, ubi beati ffivo sempiterno fruantur [Fain.
111, 12.)
IV.
CONFERUNTUn AFIUCA ET SILII ITALICI PUNICA.
Est autcm apud Latinos quoddam aliud carmen , cujus ad speciem rcsponderc vidctur Africa, tum materia, tum auctoris ingenio ct dicendi genere, id est Silii Italici Punica. Quis enim nescit Silium ad laudem Romanorum ab integro adversus Carthagi- nienses bellantium suos versus pepigisse ? Quis cum, si legere audeat, neget magis historiae quam Musis natum ? Quis tandem dixerit leges quae epos decent plane esse consecutum ?
SiUus etenim, cui priraum animus erat ad judicia se conferre, brevi se totum, juvenis adhuc, litteris dediderat ; ante alios autem qui tempore Augusti vixerant scriptores assidue legebat, ct imprimis Ciceronem ct Virgihum ; quos tanquam sibi a^qua- les et fere amicos diligebat : adeo ut alterius Tuscu- lanamvillam, alterius sepulcrum propo Xca[)olim emeret ; (juasi simul amborum ingcniuni adipisci voluissct ! Libros, statuas, rara multa libcnter domi coUigebat. H;pc ferc omnia ad Petrarclium, primum
27
foro paratum, deincle Tullii vi Maronis studiosum lectorem, investigatorem sedulum et imitatorem pertinent.
Silium praeterea, quum Punka scripsit, patet rcs prsecipue a Livio , quosdam autem dicendi modos e Yirgilio excerpsisse ; vera potius quam magna ac stupenda curavisse ; atque etiam nos nequaquam delectare, satis contra proficientem iis qui veteres Romse annales evolvere student. Sese magis erudi- tum quam mente diviniore afilatum profitetur, et suas sententias alieno verborum liabitu vestire amat; minime scilicet in inveniendo copiosus, et tamen variis narrationiijiis, modo Africani cum patre collo- quio, modo Lucretise et Reguli nece opus distin- guens, quse animum a prcTcipua fabula siepius avertunt. Haec eadem de Petrarclia nobis sane nota habemus.
Ouapropter qu;Bsitum est utrum Florentinus va- tes, quum carmen suum componeret, Punica Silii cognosceret necne ; quidam etiam contenderunt vatem nostrum clam domi Punlcorum exemplar te- nuisse, [)erlectumque assidue, Afrka persoluta , combussisse , ne unquam fraus pateret ; produc- tum est imo in lucem quidam Silii codex , Petrar- chac notis distinctus. Falsfp, quidem habitse sunt inspectai notse. QuiEautem alia facti argumenta? Qiii testes?Ouis affirmet Petrarcham hbentcm commi- sisse ut publice accusari furli posset? Quis tandem, si paululum, tum fata Punicorum , tum Petrarchne
— 28 —
indolem meminerit, nuUo modo fieri potuisse fur-
tum non contendct (^) ?
InLer omnes jamdudum constat nunquam , nisi quam brcvissime a Sidonio, a scriploriJjus medii awi noniinatum esseSilium; deindc Punlca ipsa in sancti Galli monasterio, quadraginta circiter annis post Petrarcham mortuum, aPoggio inventa fuisse, una cum Lucretio, Quintiliano aliisque poetis et ve- terum rerum auctoribus? Narravit ipse Poggius in quadam epistola, translatis verbis redundante, quo- modo vatem illum, multis saiculis oblitteratum, tineis subjectum et quasi pcnitus sepultum, ad vitam revocaverit et sinu foverit. Hoc uno igitur manifes- tum est bujus pocma a Petrarcha, planc licet erudito de omnibus quse ad antiquitatempertincnt, omnino ignotum remansisse. Gujus nomen ne inscribit qui- dem in quolibct opcrum suorum loco.Imo ait: « De » hoc tam laudato juvene ( Scipione) nemo canit ; )) quod ideo dictum est, quoniam, etsi omnis histo- )) ria laudibus et rebus ejusplena sit, etEnnium de )) co multa scripsissc non sit dubium, rudi et impo- )) hto, ut Valerius ait, stilo, cultior tamen de illius )) rebus libcr metricus non apparet. De hoc igitur » utcumque cancre institui, quia scilicct de eo
(1) Inter eos qiii de furto Petrarcliam absolvcruiit, vide LaIUstie, I\Ie/n. (k l'am. Acnd. des inscriptioiis, t. XV, p. 788 — Vossius, De Ilist. Ldtinis, lili. i, c;qi. 29. — Annal. lilteiar. Gccttintj., uii. 1782, adelitaui, p. 261-262, — 0. OcciONi, C. Silio llalico e il suo poema, {[>adova, 1869.)
— 29 — » libermeus est qui inscribitui' /l/)7r« ; utinam tam » foiici exitu claudcndus seni quam magno animo » cceptus est juveni ('). »
Gonstat deinde nunquam mendaci natura, vel in operibus componendis, Petrarcbam fuisse. Quo sci- licet ille studiosius priscis scriptoribus semulabatur, 60 accuratius ex alienis hortis, furis instar, sumere nolebat ; bonaque fide , ne nimiam recentiorum scriptorum imitationem affectare videretur, time- bat : « Verebar, ait, ne si bujus ( Dantis ) aut alte-
» rius dictis imbuerer vel invitus ac nesciens
» imitator evaderem. Quod, ut erat animus annis » audentior , indignabar , tantumque fiducia^ seu » elationis indueram, ut sine cujusquam mortabs » auxilio, in eo genere ad meum et proprium quem- » dam modum sulTecturum mibi ingenium arbitra- )) rer.... Hoc unum non dissimulo , quod si quid in » eo sermone a me dictum ilHus aut alterius cujus- » quam dicto simile, sive idem forte cum aliquo » sit inventum , non id furtim aut imitandi pro-
» posito sed vel casu fortuito factum esse ,
» vel simibtudine ingeniorum(-). » Tantam imo adbibero in eo diligentiam sobtus erat, ut illud verbum ab ipso scriptum: Qukl enim non carmlna possunt? legerit in Ovidio statimque ita: Qiold enlm vlrn earminls sequct corrigendum curaverit (3). AHas
(1) Fam. X, 4.
(2) Fam. XXI, 15.
(3) Fam. xxii, 2. « Vitam mihi alienis diclis ac monitis ornare,
- 30 -
indignatur Maronem furli ;i quibusdam invidiosis iusimulatum esse, GMeterum, quodad Africam spec- tat, subito quodam impetu animi opus concepisse ingenue fatetur ; eumque sane esse mentitum dice- rem, qui prius Silium in manibus habuisset et per- legisset.
Tertium nobis acccdet argumcntum, si utrumquo carmcn conferas. Frequentcm inter ea similitudi- num speciem, dissimilia plura inveniemus; quoties autem hic et illic qua^dam congruentia conferre dabi- tur , non crit concludendum alterum alteri aemula- tum essc, at contra ambos uni eidem duci animum studiumque adjunxisse. Praeterea eadem gesia nullo apparatu narrantibus cadcm ultro occurrunt verba. Post SiHum canentem:
.... Ter Marte sinistro Juratumque Jovi fcedus.... Sidonii fregere duces,...
Ait Petrarcha :
Ter gravibus certatutn odiis et sanguine multo.
At,primum quod admateriam attinet, orditurres Petrarcha quas ad finem propiores Sihus exposuit ; Scipionem altcr, alter romanam gentem Carthagini luctantem celebrat. Uterque etiam ab altero longe
fateor. est aniimis, non stilus ; nisi prolato auctore , vcl mutalione insi;,'Mi, ut, nuitationc apium e multis et viuiis nori!m>, niel uiiuta nt... . . (/(i., id.)Cf. Fam. xxrii, 19 ct Scnil. u, i.
— ;ri -
discrepat tiim in describendo , tum in cxarando
carmine. Ostendunt Silius et Petrarcha Africanum
cum patre in somniis colloquentem ; hic autem Gice-
ronem tantum imitari studuit, Virgihum iUe qui
^Enean in inferos a sibylla Autonoe ductum lingit.
Hic sponte Romanas annales prorsus evolvit,neque
sententiis de gloria et de supera heroum fehcitate
parcit ; ille quinque versus de Ccesare, ne unum
quidem de Tito emisit. Prior Lucretiae mortcm bre-
vibus vcrbis complectitur ; posterior copiosius ac ve-
luti oblectationis causa, exposuit. Alter Lajhum sine
fere intermissione in scenam produxit, alter bis
tantum, quasi forte nominavit. Silius de rebus in
Hispania gestis fere tacet ; rcgiam Syphacis descri-
bendam omittit, neque in amoribus Sophonisbaa
immoratur ; qu£e omnia fusius Petrarcha exphcuit.
Ambo ultimos dies et mortem Annibalis prsedixere.
Apud hunc legitur :
Vagabitur exsul... Tandem.... urbique metum depellet et orbi.
Apud illum :
vagus exsul in orbe
Errabit toto
.... ac tandeni terras formidine solvet.
Gredendum est autem utrumque sententias e Livio tantum excerpsisse; neque solum in eo loco, sed in hac parte ubi de morte ReguH fuerint di- gressi et in multis aliis e fonte communi hausissc. Gcieterum nihil simile intcr eos obversatur in pr;ielio
Q-7
Zamaensi, nihil in Asdrubalis oratione, nihil in des- criptione Herculis laborum, Etnae, Alpium, Aurorae etiam, quse tamen fere eadem verba semper pos- cunt.
Utrique autem, qnum aliquid novi invenirc con- tingat, omnino dissimiles eorum occurrere viden- tur sententiae. Uterque Publii Scipionis umbram filio adesse, prior autem in Elysids campis, poste- rior in somniis fingit; hic multa, illc perpauca lo- quentem. Uterque Ennium produxit ; alter vero hunc fortem centurionem fingit sese prseho miscen- tem et ab ApoUine ipso servatum , qui eum dilec- tum Musis fore et Hesiodo gemulum prredicit; alter Scipionis tantum amicum, qui somniis quibusdam excitatus, epicum de triumphah viro carmcn moh- tur. Uterque etiam Plomeri ingentem umbram mo- vit, Petrarcha ante oculos somniantis Ennii, Sihus ante Africanum ipsum in inferis ambulantem ; qu;T3 etiam in Silio, Alexandri instar, exclamat :
Felix yEacida, qui tali conligit or« Gentibus ostendi! Crevit tua carniine virtus.
Inter eos qui Petrarcham furti insimulaverint gallicus fuit Sihi quidam interpres Lcfebvre de Villebrune. Vulgavit enim in sua editionc Puni- corurn quamdam Magonis morientis orationem (^),
(1) li Rurit ipsi versus qiios Rarbntus Sulinonensis sibi commissos, Petrarcha iiivilo, vuigavit. Vide ca|). vn.
— 33 —
qu9e in Afrlca (lib. vi, in fine) legitur, et quam a se inventam in quodam Silii codice mentiebatur. Is enim locus, ex recentiore testimonio, in libello quo- dam Bibliothecse vulgo dictse Richelieu, qui scrip- torum Latinorum multa excerpta continet, tantum reperitur. Imo post illud fragmentum legitur : in fine lih. VI Africm. Lefebvre autem conditum hac- tenus Sihi fragmentum in lucem se produxisse per- suasum habebat; et gaudio falso deceptus, hoc inscruit in quemdam Pwnicorum locum (xvi, 28-61) ante quem nihil de vulnere Magonis , post quem vivus ipse Mago censebatur. Errorem itaque com- pertum mox vir quisque doctus habuit illusitque ; statimque, ob propriam levitatem, sibimet iratus ipsi alio errore ultro deceptus est Lefebvre ; quippe qui, ne delusus esse videretur, hunc locum con- tenderit a Petrarcha esse transcriptum. Sexaginta imo affirmabat loca exstare inter utrumque poetam similia; ea promiserat in quadam dissertatione, ne- quaquam vulgata, proferenda esse ; hunc plane er- ravisse nunc manifestum est. Neque etiam senserat in oratione Magonis multa verba , ut aurea alta palatia, vicinia mortis, postquam pcriturus eram, modernus , veteri lingua? latinas haud consentire, Italiam recentiorem contra rcdolere ; magis magis- que ludibrio fuit.
V.
Q\]JE SINT IN AFRICA REPREHENDENDA , QUiE LAUDANDA.
In universum aestimanti difficile quidem videtur plenam de Africa dicere sententiam; nobis enim vera manent ea verba quse Petrarclia amicos ad pa- tientiam hortandi causa adliibebat : « Nedum Sci- w pio meus ad summum meo perductus est car- )) mine, et Africa diutius mihi possessa, et laboriosius » exarata quam credidi, nondum tamen supremo » sarculo culta est, nondum glebas inutiles rastris )) attrivi, nondum superductis cratibus scabrioris )) agelh cumulos cosequavi , nondum frondes et )) luxuriantes pampinos et hirsutam sepem falce » compescui... Uberrima, fateor, mundi pars est )) Africa : virorum optimus est Scipio , sed nulla )) tanti viri virtus, nulla telluris tanta fertihtas, quse )) solhcito cultore non egeat (^)... » Necdum mo-
(1) Fam. xin, 11 Cf. ea verba:
Milii pancula carmina Pliocbi
Solslitiaic jubar sub tardu crepusciila sa;pe
- 3fi -
riens maniim operi admoverat; itaque imperfectum illud tantum pro virili parte ex bono et sequo judi- care licet. Etiamsi ad nos omnibus partibus absolu- tum poema pervenisset, multis aliis abundare vitiis istud carmen bic videndum est.
Hoc igitur primum jEneidi conferre liceat, quse a Marone ipsa infecta in exemplum a Petrarcha pro- fecto assumebatur ; cujus tamen nimiam imitatio- nem affectare dubitabat, ne, Virgilii instar, debilior videretur quam qui clavam e manibus Herculis usurpasset. Cseterum, solet in jEneide lector quivis rebus heroum adjecta miracula, turbae hominum immixtos Deos, totam denique naturam poetae inge- nio animatam, liinc inieros, ilUnc Olympum, sa3- pius gratas fabulas veritati austeriori antepositas mirari. Similiter immensus Africam scribenti pate- bat campus, et quodam modo iter a Marone incep- tum ; materiam nempe quam oHm erat complexus Virgihus ipse sua vice aggrediebatur. Ambo etenim inter Romam et Garthaginem certamen cecinere ; hic Didonem ab ^Enea derelictam, ille Didonis ur- bem ab Africano attritam, ita ut omnes versus ad dilatandam et extoUendam RomEe famam uterque
Traducunt. Sic lota dies consunnilur; atqui Posleritutis hoiios animum, et veiitura nepotum
Judicia exagitant
Sic insita menti
Segnitiesque mefusqtie niora: suril caus.i
lEji. mclr. III (id Heinntduni Rullieiicnsem.)
- 36 —
convertcrit. Videas autem quam longe dispares sint, quum rem uterque suam explicet ! Alter enim istius bclli causas exponens, Junonem ipsam loquentem inducit, de integro iras moventem, atque ita ad di- gnitatom rerum exiit uberius poetfe ingenium ; sta- tim([uo immensam sentit hanc litcm quae omnes cceli et terrae vires commovit. Alter contra, carmcn epicum mentitus , acta potius diurua evol- vit, qUcB Scipionis gesta referunt, et morc prorsus pedestri :
iEmula Carthago surgenti invido.rat Urbi ; Sed gravius lulit inde pareni, mox viribus auctani Vidit, et iniperio dominai parei^e potentis... . Edidicit ....
Et ubique, sive Deos inserere fabulse sure, utpote christianus, dubitat, sive traditarum rerum memi- nisse quam nova fingere animo mavult, vestigiis historicorum fideliter insistit ; sic autem quodam modo campum sibi patentem delimitavit et con- traxit, lectoremque ita monuit sese historicum po- tius quam epicum carmen pangere. Hoc totum sci- hcet lustres oculis ; nunquam Deos reipubhcffi con- sulentcs et rebus Scipionis sese immiscentes vide- bis ; adeo Petrarcliam, christianis imbutum doctrinis, pudebat Olympum conscendere ! Maktit quidem has rogioncs superas a Tulho jam ohm lustratas adire, quasi loca ambigua, scdes omnium a^tatum et gentium viris patentcs; palatia veritatis, « in cxtrcmo quidem Occidcntis summoquc Allantis
— 37 —
vertice curiosa quadam elegantia (l) » clescri-
bere. Hic etiam longius a^quo commoratur, modo Africani, modo Ennii somniantis vestigia insecu- tus (2). Semel tantum fabulis istis quibus delecta- bantur veteres usus est, quumRomam et Carthagi- nem in femineam formam mutatas ante Jovem adduxerit. Hic est fere totius poematis locus, ubi artes illas paganis vatibus maxime notas adhi- buerit.
Ahas ostendit Sophonisbam ad inferos immensae turbae mediam descendentem et ob mortem volun- tariam a Minoe damnatam. yEacus autem veluti mi- seratione quadam commotus assurgit, et hanc regi- nam jam fortuna duriore conflictatam in aha mittit loca. ubi jacent qui amoris causa pericre. Hsec est quidem fabula Maronis :
Proxima deinde tenent nicesti loca qui sibi letuin Insontes peperere manu
Et uhra :
Hic quos durus amor crudeli tabe peredit Secreti celant calles et myrtea circum Silva tegit
Imo iisdem fere verbis utitur Petrarcha :
Hic latis eeterna silentia campis
Myrteaque umbriferos vetus ambit silva recessus.
(1) Dial. De coutemptu mundi, proBf.
(2) Cf. Fam. v, 7 : Soniiiiis fideni habeo, iion m;igis qiiain Cicero ipso, proplcr unius sui somnii fortiiitam veritalem , multorum am- basibus iinplicatur.
— .'{8 -
Tardus quidem in excogitando, Virgilium etiam minimo imitatus, res gestas Scipionis exiliter et ge- lide cxposuit Petrarcha, atque ita narravit i^otius quam cecinit. Niliil aliud egit, a sexto libro imjjri- mis us({ue ad fmem, quam ut tradila a scriptoribus antiquisversibus ederet, modo effusa substringens, modo breviter dicta copiosius dilatans. Fere undi- que revocantur in memoriam potius quam ipsi ad- mirationem movent pcrlecti ab oo scriptores, ita ut quid sui sit peculiaris ingenii raro palam fecerit. Aliquando luculentus traductor praelium Zamaense dcscribit, aut quomdam casum ab alio scriptore indicatum pluribus verbis non ineleganter cxse- quitur, tum quum Carthaginienses legatos concivi- bus captivis prope Ilomfe mffiuia occurreutes fingit. Ideo spiritu caret totum carmen, neque unquam inexspecLata quaevis res lectorem juvat et tenet. Si quis enim prius Giccronom aut Livium perlegerit, nihil illi jam novi, nihil a[)ti ad delectationem oc- curret.
Yix interdum qua^dam emergunt loca, in quibus veterum oblivisci et de Petrarcha recordari liceat. Nempe passim ex imo corde potius quam ox eru- dito animo versus suos exprompsit : mehora enim semper carmina qucC animi aifectus redolent con- didit. Modo concordiam quae inter Publium et Cneium Scipionom vigebat fert ad ccelum ; modo Sophonisbam illam cui conjugium et mortem uno die attnlit Massinissa quam folicissime depingit :
- 39 -
Ceesaries spargenda levi pendebat ab aura Colla super recto quae sensim lactea tractu Surgebant, humcrosque agiles effusa regebat.
Lumina quid referam prfficlarfe subdita fronti Invidiam motura deis, divina quod illis Vis inerat, radiansque decor qui pectora posset Flectere quo velit
Illam Sophonisbae pulchritudinem quum sane lu- culentius describeret, tum Laura3, cujus nunquam nomen latinis in operibus scripsit , meminerat, quasi amoris sui memoriam, vel in erudito labore, curavisset. Heec tota deinde narratio, ubi Afrae re- ginee casus evolvuntur, molli quidem et remisso dicendi genere praestat. Tales et ilhus mores pin- guntur, quales nunquam Gatullus Ovidiusve des- cripsisset (1).
Idem Capitohno triumpho elatus Florentinus vates, immaturaque gloria ovans, haud plane Vir- gihanis inventionibus indigna effingit, ut qui narret in Italiam victorem redire Africanum , et celsa e puppi eam partem coeli spectare , unde mox pa- trium emersurum sit littus ; cui proximus meditatur Ennius poeta i%; ad colloquium invitatus, sese
(t) Talem fuisse Sophonisbam reor, dum Massinissam cepit victa victorem, quod in Africa olim gestum nuiic in Africcs noslriE libris pathelicae materios fundamentum est. {Fam. xvni, 7.)
(2) Jussit (amicitia) et ut nostro rudis Ennius ille placerel Scipiadae, in partem lauri venturus opiinae, Et vilae mortisque comes, custosque sepulcri.
[Ep. metr. i Gabrieli Zamoreo Parmemi.)
- 40 —
respondct in contemplatione gloriai et virtutis Sci- pionis vcrsatum, lia3c nisi rudi ct incompto versu celebrare posse. Ergo, quippe qui tantse laudi impar sit, Scipionem queritur Ennius adversam in hoc uno fortunam pati, quod, Alexandri instar, nullum nactus sit poetam, qui pra^claras ipsius rcs gcstas convenienti versu celebret. Hunc tamen una conso- latio sustentat :
Currentibns aunis
Nascetur forsan digno qui carmine coelo Efferat emeritas laudes et fortia facta, Et cui mellifluo melius resonantia plectro Calliope det fila lyroe, vocemque sonoram.
Unde illa spes Ennio ? Narrat scilicet sibi in som- niis visam csse imagincm illius Homcri, qucm sibi duccm ct magistrum clegit. Ncc mora, in dicmpos- terum victoriam Africani dcnuntiavit Moeonius va- tes; videntique confuse juvenem in angusta vallc sedentem, ramis tcmpora rcdimitum, hunc Puni- corum bcllorum vatem designat, hujus praecinit triumphum, ubi dcerunt captivi et bcllica tropaea, ubi tamcn Scipionis nomen, hactenus ignoto no- mini sociatum, resonabit. Quibus auditis, gratum Ennii dux habet augurium futurumque sua3 laudis praiconem salutat :
IUum equidem jam nuncjuvenemque novumque poetam Complector
Fchcitcr ita, ut quodam modo a Scipionc adopta-
— 41 -
retur, interposito utebatur Petrarcha Ennio, quem legerat statua in Scipionum monumento fuisse honoratum.
AHas autem plus sequo doctior idem incedit, quippe qui magis auctores rerum Scipionis quam Scipionem ipse rccordetur. Dignus utique factus est, in quem hoc de SiHo PHnii junioris judicium confer- retur : « Scribebat carmina majore cura quam in- genio, )) aut illud Quintiliani de Lucano : « Magis oratoribus quam poetis adnumerandus. »
Sit tamen ut pro historico poemate Africa habea- tur : tunc videndum est an poeta, hujus generis conditionibus plane acceptis, opus recte disposuerit et peregerit. Hianti porro et aspera compositione usus est, et vitiosum rerum ordinem usurpavit, qui tum primum Africanum ad Elysios campos rapuit , et diutius ipse in illa regione commoratus est : at- que eo fit ut tantum in tertio libro exphcari inci- piat fabula. Multa deinde legenti supervacanea, in primis potissimum hbris, occurrunt, narrationes crebrse incidunt : qua3 , tsedio insuper plena , lon- gius ab incepto Petrarcham bona gratia trahunt. Modo enim Romae vel Carthaginis primordia , modo Deciorum vel Philoenorum mortem fusius ultro laudat, tam lento et ancipiti cursu incedens ut historiam in schola docere neque unquam mente diviniore afl0.atus esse videatur.
In eo autem flt intemperantior, quod frequenter Scipionem et ahos inducit loquentes. Ahquando
— i2 —
etiam orationes orationibus mutantur; has inter paucissimi clauduuLur versus qui ad contextum reddendffi narrationis lectorem adducant. Vcrbosam autem et secum taedium afferentem vates noster cloquentiam diffundit; supervacuam maxime, ium quLim P. Scipionem fingit hoslibus tergum cjus pre- mentibus, in extremo tuniuliu pugnaj suos multis verbis adhortantem.
Longas orationes longae descriptiones sequuntur, et circa res tenuissimas moratur Petrarcha. Quem enimvero, lector, audias Syphacis regiam descri- bentem : nulli communi loco ille desinet, ne minima quidem praeteribit. Inde fii ut saepe addubitet quo- modo, consumpta quadam materia, ad aham tran- siturus sit. Operose prioribus res posteriores nar- ratasjungitcursumqueinsequalem poragit, torrentis instar, qui modo ruentibus et lutulentis redundat aquis, modo ad minimum deductus incredibih leni- taie fluit.
Ouod si autem ad vitia sermonis spectaveris , mendosum eiiam carmen invenies, ei non paucas maculas mirabere. In summum quidem verborum aliquando gravitatem et copiam, soepius obscurita- tem animadvertere hcet. In quadrum numerumque redactcB, tarda et inerti structura, incerto sensu producuntur sententia); simihter etiam eodempacto continuata et conclusa videniur. Plerumque obso- letse ad comparandum eliguniur figura), aliquando tamen nov» : exempli gratia Annibal fugiens ser-
- a:^ — penti sub mpo obtrito confertur. Raro variantur in modulando numeri, frustraijue has incisiones sim- plicesque verborum conformationes , qua? Virgiiio placent, desiderabis; ac fere dicas Arretinum va- tem potius Lucano ct Statio quam Maroni esse de- ditum. Rara caeterum loca subeunt, in quibus Maro- nem palam assequi videtur. Aliquas ex eo dicendi formas excerpsit , quse verborum quorumdam me- morem potius testantur, quam Virgiliano ingenio imbutum.
Poterat quidem, Lucretiae mortem referens, cum magno poeta contendere, Ovidio scilicet, qui in se- cundo Fastorum libro, hunc casum, longius autem Petrarcha, fabulatus erat. Qui onimGabias obsessas, Brutum terrpe tanquam matri osculantem, Gollati- num et Sextum Tarquinium Lucretiam subito invi- sentes, plura denique non sine flamma et salibus orditur. Quge neglexit ita Petrarcha ut neminem etiam nomine designet; Livium imitari maluit, Ovidium tamen semper habot ante oculos, ne forte imitetur; cui autom sa^po invitus impar ost, quum intor se certant uter mehus vostigiis Livii sit in- grossurus.
Totum donique pedestro dicendi genus ost , in narrando imprimis. Sormoni propiores sunt vorsus, et porsuasum tamen habuit auctor sose totum pooma poetico colore induisso, qui passim aut vi- rum luctantem leoni furioso aut gentom victam di- roptae ovi contulorit; noque multum variis utitur
ita translatis similitudine verbis. Solaecismos deni- quo liaud omnino vitavit; inter qua? tamen plera?- que sunt macuke iis qui primis carmen typis man- darunt addicendse. Quod ad prosodise vitia attinet, sunt dimidiati versus quos, Virgilii instar, imper- fectos reliquit; sunt et qua^dam male mensuratae syllabjE, quas ad marginem plerasque notavisse, neque tamen corrcxisse dicitur. At non id, puto, ssepius sua culpa; qua3 merito in scribas posteriores transferetur.
Ex iis apparet nulla in isto poemate nisi loca qucedam csse probanda : « Sed tamen est tale ut de eo gioriari juvenis debeat, et pudere senem non possit (1). )) Auctorom enim adolescentulum dicas scholaribus imbutum studiis, qui scriptoribus sibi notis et dilectis gemulari flagret, inceptoquc opcri adhuc impar, ea omnia quse legerit in rudem quam- dam et indigestam molem congerat. Ea de sc di- cere potuerit Petrarcha, quge, Ennio accommodata, ipsa in Africa emisit :
Nostra pcritia fandi
Nondum propositam valuit contingere metam Nuper ab exiguis radicibus orta
Tnm igitur, ubi desint dives ingenium, maturata compositio, etiam in dicendo suavitas, juro deerit posterorum memoria.
(1) Vergehius, Vila Petrarclup.
VII.
QIIID NOS AFRICA DE INGENIO ET NATURA PETRARCII/E DOCEAT.
Verumtamen bene est Afrlcam, tffidio plenam li- cet et vitiis abundantem, ad nos pervenisse ; Petrarcham scilicet, nisi ingenio clariorem , saltem magis notum ostondit. Etsi liaud magni pretii ipsa a3st!mata ost, materia tamen fit digna ad quam litterati respiciant, ipsius cognoscendi auctons
cupidi.
IUud primum admirari satis non potui adeo di- lectum carmen adeo ab ipso poeta osse neglectum. Sed multa liceat circumspicere, et quid de Africa, quid simul de ingenio et natura Petrarcha^. censen- dum plane inteUiges. Quod imperfectura et inane evasit, e magno consiho opus ortum erat ; totum enim antiquitatisstudium, totumpatriseamoremspi- rat ; et illud pectore toto noster sane conceperat, quasi omnes in illo animfe affectus complecti, nobi- libusque studiis obsequi vohiisset.
Tum primum meminerimus hunc a pueritia voto-
— 40 —
rum amore vel potius superstitione captum esse, ut qui modo litteras et artes in Italia renovari, modo rem Romanam ipsam in mclius crescere semper cupierit. Illi a primo magistro Gonvennolio hic araor venerat ; postea, qui Montem Pessulanum et Bononiam sese ad jus civile applicaturus a patre missus erat, omnemoperam, contra invito quidem primum parenle, in latinis legendis scriptoribus ac prsecipue Cicerone et Virgilio consumebat. Hos sibi comites, dum solus percampos ambulabat, ad- junxerat ; iis, etiam in vigiliis, convivebat, et eo- rum exemplaria diurna nocturnaque manu versa- bat. Leges autem, licet Romauce antiquitatis plenas, parvi faciebat ; patrociniumque aversatus, poctame- diocris quam rabula dici maluit. Latinas igitur lit- teras, jamdudum sencscentes ac fere perditas, assi- due excoluit, et longe lateque vulgatas in melius reparavit ; denuo mox nemini, paulo modo huma- niori, ignotus fuit.
Ipse sciUcet, veluti in umbrosis Heliconis salti- bus latens, dum fcrvebant bclla undique, ad noti- tiam vetustatis unice incubueratll). Veterum libros, passim dilapsos ac prope suppressos, omni opera et studio, tum per litteras, tum ipse in itineribus, per totam Europam, trans mare etiam, in Oriente per- quircndos curabat; de quibus ipse dicere solebat : ft Una inexplebihs cupiditas tenet... Libris satiari
(!) h'i>. ad jiusl.
- 47 —
)) nequeo... Libri meduUitus delectant, colloquun- w tur, consulunt, et viva quadam nobis atque ar- )) guta familiaritatejunguntur (1). )) Quse quum ita forent, in ejus bibliothecam, velut in inviolatum sacrarium, convenere tum Horatius, Maro, Teren- tius, Ovidius, tum Plinius, Cicero, Gellius, Seneca, Macrobius. Quosdam etiam alios, nunc sublatos, legerat aut saltem viderat. Manu propria Tullii epistolas, quce ei prgesto erant, transcripserat, tan- toque ardore Virgilio studuerat, ut ab Innocente papa et presbyteris quibusdam cardinalibus magi- carum artium artifex dictus fuerit (2). Quibus fultus auxiliis, profitebatur sese prsesentium malorum oblitum, steculis felicioribus immisceri ; ac pos- tremo, quasi diis bene juvantibus, in studio amicis- simorum librorum vita defecit, iisque recumbens dulcem animam exhalavit.
Quare togatus , ut ita dicam , veterum opera perscrutabatur, et ut eos non solum percalleret , sed etiam imitaretur, assidue laborabat ; ideoque videas primum, modo M. TuUii vestigiis insisten- tem, quum philosopliise tractatus aut familiares lit- teras diligentissime conscriberet , modo Livianse laudi semulatum, quum hbrum historiarum a rege Romulo in TitumCsesarem, « opusimmensum et laboris capacissimum, )) aggrederetur ; modo
(1) Fam. III, 18.
mSenil. I, S.
— 48 -
etiam qufe vera, quae falsaessent in originibus ur- bis pensantem et seligentem. Cui tum sola Virgilii laus deerat. ;
Quidam tunc florebant poetsc, Bonattinus Ber- gamensis , Albertinus Mussato , Convennolius de Prato, Coluccius SalutaLi, qui Maronem e longinquo imitari studebant, qui a multis quidem plausu exci- piebantur, triumphoque etiam donabantur. Ferunt etiam Dantem, quum Divinam Comcediam medita- retur, ipsum dubitasse an vulgari ac patrio sermone utcretur; nam qui Virgilium sibi ducem per inferos elegerat, Virgilianum melos in canendo se decerc forte arbitrabatur. Quis idcirco miretur Petrarchani ex illa lauro qna adumbratur Mantuani vatis sopul- crum ramum fronti admovisse? Quemadmodum igitur a^qualem veterum sese ultro fingebat, monu- mentum ipse ahquod exigere, quod eorum laudi haud impar foret, utique statuit, ac tum materiam ex annaUbus popuU Romani excerptam sibi propo- nere, imo Romanorum hngua uti vokiit.
Insuper quserenti ei quanam re posset quam plu- rimis prodesse, nulla major occurrit, quam si exempla avorum in memoriam civium suorum re- vocaret : « Qui enim, aicbat, liodie magis ignari )) rerum Romanarum sunt quam Romani cives? In- )) vitus dico : nunquam Roma minus cognoscitur )) quam Romae (1). » Ipse saltem jamdudum in iis
(1) Fam. VI, 2.
- 49 -
versabatur auctoribus, quibuscum de magnitudine Romana quotidie colloquebatur ; quam scilicct col- lapsam lugebat, cupiebatque vehementer ut recrea- retur. Ruinas urbis sicpius invisit, columnas et sepulcra, templaque et arcus, omnes reliquias jam- pridem pra^teriti temporis, non sine planctu vide- licet miratus a tanto casu renovandam esse Romam reclamitabat (1). Illam enim, utpote summi pontifi- cis et germanici imperatoris necessariam sedem , caput orbis feternum habebat. Quamobrem utrum- que supplicibus verbis vel orationibus precatus est, ut suam quisque domum relinqueret, Romai man- surus. Qua re quidem non impetrata, regem Nea- politanum Robertum, quem omnes in Italia pacis arbitrum, litterati vero novum Salomonem habe- bant, assidue coluit. Venetos et Genuenses, tum bello divisos, ut sese in pristinam concordiam reducerent hortatus est. Dein virum egregium quemdam, no- mine Nicolaum Rienzi, qui rempublicam Romanam restituere tentaverat, rerum potitum consiliis fovit, victum defendit, et semper Romuli et CamilH remu- lum, novum Urbis conditorem, ab ingenti Scipionis umbra protectum omnibus denuntiavit ; et quan- quam rem secus procedere viderat, infracto tamen animo et spei penitus quidem recondit;T3 tenax pers- titit. Quod autem spectaculum, melius ac felicius quam
(1) Ftmi II, U.
- 50 - secundi belli Punici finis lassatas mentes recreasset? Quo tempore majorem illa invicta gens se prastitit, cujus nc in istis quidem angustiis vires nunquam effctse, nunquam animi defecerant? Qua3 alia purior, laudeque dignior quam Africani prioris imago ? Undique in Gicerone, quocum lectione assidua col- loquebatur, eumdem laudatum videbat Petrarcha, ct modo perfectissimum , modo divinum vocatum. Quid ultra tanto viro deerat, nisi ut dignus scriptor inveniretur, qui eum more historico aut epico cele- braret ?
Ergo, si nostri naturam, indolem animique afi^ec- tus respexeris, haud certe miraberis ab illo Scipio- nem, utpote Romanum, et virtute prsecellentem virum, non solum ad astra sublatum , sed etiam quasi sodalem dilectum esse. Atqui carmen suum eo majore studio persecutus est, quod una sibi patrios mores et eximium quemdam civem cele- brare hceret (l).
Scipio enim vixerat in hac aetate Romae , quum nondum corruens in pejus labaret respubhca, fere- que intactam priscorum dierum virtutem servaret, quum artes Gnieciae Hbenter excipere quidam cives inciperent, et ad patrios mores etiam a GrsEcis ad- ventitias doctrinas adhiberent. Hsec fuit amborum,
(1) De eodein stiiluer.tt, iisdem tcmporibus , agcre Zanoiiius de Strada : cognito autem incepto Pelrarclue, deslitit. TiiiAUOsriii, Slo- rin della lellercil. ituL, lib. iii.)
- Hl -
qui cognomen Africani usurpavemnt , fortuna , et ipse Petrarcha adeo ignorabat utrum utri anteferret, ut eos « tam junctos et tam pares (^) » quasi in unum confunderet. Priorem tamen Africanum, alte- rius scilicet exemplar, sibi majorem elegit, ita ut illum quibusdam meritis, quce ad ^milianum spec- tant, quasi non fictis coloribus ornaverit. Ouse quum ita sint, illum in animo semper habuit non solum bellico ingenio, sed etiam omnibus quae civem exi- mium decent virtutibus commendare.
Quem enim fortem in pugna et rei mihtaris peri- tum experti erant Pu3ni, tum sub moenibus Gartha- ginis novse, tum in Libycis campis , victoremque segre senserant ; at ille sese imitandum Romanis posterisque ultro prasbuerat, qui pietatem erga pa- rentes, constantiam in adversis, abstinentiam in se- cundis, continentiam, et reverentiam erga Deos pa- lam et undique erat professus. His autem virtutibus ahas jungebat, quibus Petrarcha tanto mehus de- lectabatur, quanto ipse ad eas propensior. Scipio etenim eximios quosdam cives in amicitiam con- traxerat, atque omnis oflicn diligentissimus, beni- gnum erga suos animum sumpserat ; felicitatem summam in amicitia posuerat. Ilh nullus Lcelio ca- rior, nullus dignior, qui suum contubernium exer- ceret ; amboque in bello, ambo post pacem animo concordes vixerant. Tanta ea inter eos fuerat amo-
(1) Dc Vil. solil., lib. :i, scct. 9, c. 5.
ris societas, tantaque postea ^miliani et posterioris Lselii, iit eorum nomina Tullius in libro De Amicitia inscripserit , utpote quibus maxime extolleretur et nobilitareturamicitia. Hiec ipsePotrarcha jure scrip- sit: « Gonvivere... cum amicis adco jucundum, ut eorum superventu nil gratius habuerim, nec un- quam volens sine socio cibum sunqjserim... Ami- citiarum appetentissimus honestarum et fidehssi- mus cultor fui.... Principum et regum famiharita- tibus et nobihum amicitiis usque ad invidiam for- tunatus fui (^)... )> Dilectus scilicet ctipse vixitquam plurimis, benigne exceptus ab Avenionensibus pa- pis, regi Roberto Neapolitano et principibus muhis carissimus ; nihilominus natos obscuriori ioco ami- cos quam ardentissime diligebat, ac passim habi- tantes ssepe invisebat. Multorum supersunt nomina, quos frequentibus juvit epistohs , aut quibus quod- dam opusculum dedicavit. Semetipsum profitebatur natura magis amicitia) deditum quam ahi cuilibct rei ; in qua amicitiam ipsam quaerere solebat. Nullum fere scriptum reliquit, in quo non suam animam aliarum consortium animarum studiosam quasi plane nudaverit.
Neque illum prseterea fugiebat Africanum , laudis avidissimum coque propiorem invidia^, omnia fere ad augendum nominis sui splendorcm adhibuisse; adeo ut aliquando legum patria^, oblivisci visus sit,
(1) Ep. adpost.
— 53 -
nc aliquid damni suse gloria? afferrct. Elatius sem- pcr prosperis rebus se gesserat. Famam et ardenti studio Petrarclia persequehatur ; qua nil optabilius, nil dulcius, Africani instar, profecto et ipse cense- bat, ut testatur quoddam ejus vulgari sermone can- ticum, multaque aba loca passim in operibus ejus dispersa. Tullii librum De Glorm, tunc ab illo reper- tum posteaquo rursus abolifcum assidue legerat ; seque ad fastigium honoris ascendisse ipse ratus est, quum per hanc viam GapitoHnam, qua Scipio quondam processerat, ipse triumphans invectus est.
Alia etiam de Africano referuntur, quse Petrar- cham delectabant ; htteris enim utique deditus,prout hominem hberahbus artibus a pueritia imbutum de- cebat, poetarum contubernio laetabatur, eisque sem- per se muniflcum praebebat. Sese postquam tandem a tumultu belli et coetu hominum ultro receperat, neque tamen civium suorum obhtus , neque ilhs obhviscendus, in Liternensi villa, tanquam in portu, ultimos annos transegerat ; ideoque a Petrarcha lau- datus, qui ipse in Valle Glausa, juvenis admodum, sohtudini vacabat, quique senex prope Mediolanum idem villam, ubi ahquando habitavit, Linternum nominabat : hic et ilhc Africanum imitatus , quem solitum dicere aiunt nunquam se minus otiosum esse, quam quum otiosus, nec minus solum, quam quum solus esset.
Scipionem igitur admirabatur, eximias videlicet virtutes summo ingenio jangentem; quem inter
- Di —
mortuos omnibus antcponebat, et viventibus, quan- tura poterat, libens conferebat ; cujus meminerat fere unius , quum Romam inviseret ; eaque est maxima laus, quam Laurs defunctae tribuii : ani- mam quidem ejus, ut dc Africano ait Seneca, in coelum, unde erat, rediisse mihi persuadeo.
Totus igitur apparet in isto poemato vir ille, qui pcr millo opuscula , vulgaria latinave , exquisitum diffudit ingenium. Quum enim Afrlcam condeTQl , omnes animo insitas virtutes, quasi ex intimo, aliis attribuendas, expromebat. Eruditum sane ac vetc- rum fautorem judicare licet, qui sibi materiam ex clarissimis rebus antiquis finxit; Romanorum deinde et Gornelia3 praesertim gentis, qui Scipionem Cartha- ginis victorem in mcmoriam nostram revocaro stu- duit ; philosophorum et pootarum postremo , qui vicem explere Ennii , et Giceronis doctrinas evol- vere conatus est. Ea sunt quae ad scriptorem atti- nent ; si autem hominem ipsum spectaveris, hunc conspicuum in quaque pagina, ut ita dicam, videbis. Undique scihcet patet hic kiudis amor, quo Petrar- cha semper tanquam adamanlina catena captus cst : tum etiam studium ilhus urbis RomaB quam sibi patriam elcgerat, et in pejus labantcm miserabatur, cui dcmum ingcntia avorum proponebat exempla. Arcanos etiam animi sui motus exhibet, quum So- phonisba3 miram pulchritudinem, repentinos amo- res et infehccm casum blandissimis coloribus ornat ; quum amicitise ipse cuUor, Africanum extoUit, qui
— 55 —
cum Laelio summa et per ccvum insigni familiari- tate usus est,
Proderit igitur, de vate ipso nova aperiens docu- menta, quivis de Africa labor. Gui etenim modo Scipionis virtus , modo Virgilii ingenium incredibili splendore refulserant. Altera quidem concivibus suis, alterum ei deerat ; utrumque imo corde exop- tavit. Vanse autem spes ejus evaserunt ; eumque testatur illud carmen animos suorum frustra cona- tum erigere, frustra simul veteribus esse a^mula- tum. Quos assidue legerat, pedetentim secutus imi- tari nesciit ; quos ad virtutem erigere cupiebat, ii incerta voce canentem non audiere. Ergo, qufe ne- que Scipioni neque recentioribus Romanis profuit, saltem Petrarcham magis notum fecit Africa, osten- ditque sciptorum latinorum docilem discipulum et avitse laudis studiosum, qui traditam ab antiquis Romge religionem servavit et in melius reparatam posteris reliquit.
VII.
QIJOMODO CUM POSTERIS PETRARCHA IPSE IN UNLM DE AFRICA JUDICIUM CONYENERIT.
Oii.T- olim Petrarchre, dum viveret, maximam laudcm attulit, liodie prorsus abjecta jacet Africa. Idcirco pulverulentum opus resolventi hujus mu- tatii! in tempus fortunae causas indagare in extremo hbet : ac duo sane nobis auxiho erunt judicia, Pe- Lrarcha3 [)rimum, posterorum deinde, amJjo scihcet inter se consentanea.
Postquam primas operis hneas , ut ila dicam , nosLer daxisset, [)rimum plcnissimis velis ad glo- riam ultro vehebatur, et persuasum habelmt suum carmen ab injuria obhvionis esse asserendum. II- hidque scribens bis sibimet ipsi futura fata denun- tiavit.
Jamque in secundo libro ha3c P. Scipio pnedicta filh fortuna addebat :
Cernere jam viileor genituni, per sfccnla multa Finibus Etruscis juveneni, qui gesta renarret, Nate, tua, et nobis vfuiat veliit Ennius alter
— 57 —
Talia fusius in ultimo libro evolvit Petrarcha, Ho- merique ore loquens, Gra3corum et llomanorum successorem sese posteris denuntiat :
Hunc tibi Tusca dabit latis Florentia muris.. .. Ille diu profugas revocabit carmine Musas... . Francisco cui nomen erit, qui grandia facta Vidisti qu:B cuncta oculis ceu corpus in unuui Stringet, et Hispanas acies Libya?que laborcs Scipiadaraque taum^ titulusque poematis illi
Africa
Hic quoque magnorum laudes studiosus avorum Digeret, extrema relegens ab origine sortes Romulidas, vestrumque genus sermone solulo Historicos titulosque viris et nomina reddet. In medio effulgens nec corpore parvus eodem Magnus erit Scipio, seque ipse fatebitiu' ultro Plus nuUi debei^e viro.....
Eo quidem magis Afrlcam fore celebrem existi-
mabat Petrarclia, quod gloriam ex opero licet iu-
fecto undique captavisset. Neque primum^ quamdiu
vixit Neapolitanorum rex Robertus , spem perfi-
ciendi operis abjecit :
Sub uomine crescit
Africa nostra suo, tenuis nisi gloria sordet, Parva quidem, at grandi studio longoque labore Invigilanda mihi, jamque ipsa superbior ardet Ad sacros properare pedes (1)
Tum quoque episcopo Lomberiensi, amico suo, et lauream in Gapitolio decerptam et nova Africa^ sua3 fundamenta, « duo parva quidem sed de-
(1) Ep. metr. i ad Joanncm Ilarrilem.
— 5« —
vota munuscula (1) , » vonerabundus offercbal. Scribens demum ad Guillelmum Veronenscm (2), sese dicebat Parma; duplici opere perfungi , et Africam simul domumque exstruere. Adde illud, quod opus utrumque sine proposito consilio molire- tur, adeo ut quod de domo ad carmen fere trans- ferre iiceat :
Ergo opus insislens celero ; tanien omnia discors Mens variat : nunc recta placent angusta Catonis,
nunc .Tmula ccelo
Mffinia Romulidura tacturaque culmina nimbos Urbe Semiramia meditor. Modus omnis agelli Sordet, et immensis vaga mens anfractibus errat.
Redit inde modesti
Miratrix, luxusque odio tlammata superbi. Jugiter ista mihi de me certamina surgunt (3).
Similiter carmen, modo monumentum aere pe- rennius, modo exiguam et jam caducam aedem ha- bebat; futuraque ejus fata ancipiti animo formida- bat. Qui primum sese Maroni aemulatum esse cre- debat, deinde ne Lucanum quidem attigisse forte animo prccsumpsit (^). Haec lege in dialogis Do Coii-
(1) Fain. IV, 13.
(2) Qua3 prsemia in pectore? Cura
Africa. Quod stiulium vehomeiis, quis fruclus ? Inanis Gloria.
(3) Ep. rnelr. i Guillelmo Veronensi.
(4) Te multi historiiB seriem servare canendo Lucani de more putant.
(Metra Col. Salutaii ad Petrarcham incilatoria. Append. ii.) Multa enimvero qua' Pharsaliam dcformanl vitia in .1/rka invonies.
- 5!) —
temptu mundi, qui composili antc annos jiccgxliii dicuntur. Sesc enim fingit a S. Augustino increpi- tum : « Famam inter posteros concepisti , ideoque manum ad majora jam porrigens , librum historia- rum.... aggressus es , eoque nondum ad exitum producto, tantis gioriai stimulis urgebaris, ad Afri- cam poetico quodam navigio transmisisti , et nunc in praifatos Africae libros sic diligenter incumbis, ut alios non relinquas....
Mox niet et bustum, titulusque ia marinore sectus Occidet ; hinc mortea! palieris, nate secuudaai.. .. (1),
» Abjice ingentes historiarum sarcinas.... Dimitte Africam , possessoribus suis hnque ; nec Scipioni tuo nec tibi gioriam cumulabis; ille altius nequit extoUi, tu post eum obliquo calle niteris (2). «
Jamque etiam versus clausos custodiebat et mi- nime sinebat enotescere. Quum Barbatum Sulmo- nensem adeo fidum habuisset, ut adhibitis ab eo- dem intercessoribus cederet, et triginta quatuor rudes adhuc versiculos, nunquam sane pubhcandos committeret, hos brevi animadvertit in vulgus exiisse. « Sic ex illo vix bibliothecam htterati ho- » minis introire mihi contigit, ubi non eos versus, » quasi epigramma illud Apolhnei tripodis templum » subeuntibus, obvium in limine videri, quorum
(i) Hi versus cx ipsa Africa (lib. n) exrerpiintur.
(2) Dial. ni. De covlemjitu muruli.— Ed. Bas., p. 305, 367, 3(;8.
— 00 —
)) nativo horrori scriptorum quoque error accesse- )) rat ('•). )) Tum primum iratus ;rgre viro culpse ve- niam dedisset, nisi semper amicis quasi invitus ac bona indole ignoscere solitus esset.
Roberto quidem rege iisdem temporibus (mcccxliii) defuncto, poema totum, quasi veterno correptus, fastidire coepit. Sua eum prima Zoilo epistola testatur spes glorise in principe illo cui Africam infectam legerat, posterius dodicaverat, posuisse, eodemque mortuo, brevi reliquisse.
Tanto dignatus honore est (Robertus)
Ut procerum priniis sub regia tecta vocatis Plurima nostrarum caneret praeconia laudum , Vera utinam ! Quam vera tamen rex viderit ipse ; Quin etiam, magno pro munere, parva petita est
Africa nostra sibi
Pectus calamumque pudenter
Excuso, fragilesque humeros sub pondere tanto. Instat ab adverso ; dubio lis fine resedit, Concessisse sibi ut videar, mihi prima negasse. Proxima dona libeus tribuo : cui dignius aulai Scipiade mitteudus eras ? At pertida et altis Invida principiis illum Fortuna repente Sustulit interea. Nunc, tanquam lumine rapto, Nescius in tenebris liber est quo tlectere cursuui Cogitet, et toto nuUum videt tcquore portum (2).
Quoties ipsum deinde operis incepti poenituit, compositi puduit, inconsiderate laudati treduit, ab- solvcndi piguit ! Ardorem llaccescere, dein exstin-
(i) Senil. n, 1.
(2) £;). metr. \ Zoilo.
— Gl -
gui invitus sensit. Tum primum non omnino oculos ab opero perficiendo avertit : lia^c scilicet Olympio scribit : « Illic (in Glausa Valle) Africam meam ccepi » tanto impetu nisuque animi, ut nunc limam per )) eadem referens vestigia , ipse meam audaciam )) et magna operis fundamenta quodam modo per- )) horrescam (^). )) Ea deinde Barbato Sulmonensi : « Quod ipsum petitioni tui3e responsum sit, ut scias, )) me de Africa nostra, quam jure tuo postulas, non )) mutasse consilium : si enim unquam in lucem )) veniet, noli de fide promissi dubitare : tuum )) ante omnia limen petet. Verum illa et morositate )) hospitis et innumeris fortuna3 repaguhs detinetur. )) Quoe si cuncta cessarent, tum satius visum est , )) iham domi manere et cum setate concoqui et )) maturescere, ne, si ante tempus exisset, pomo- )) rum more quse immatura ramis decerpuntur, )) asperior evaderet, nec ferret aetatem, prsesertim )) cum nec reditus esset semel in publicum egressse, )) et ingenii mei incredibihs mutatio in dies fieret. )) Dehincforte ahud conshio capiam, incumbamque )) hma ultima (2). »
Sed jam, Gonvennohi magistri sui morc, ad aha opera phantasiam instabilem transtulerat. Frustra ab amicis admonebatur ut fictos ex tempore versus
(1) Fam. VIII, 3.
(2) Fam. xii, 7. — Afiicaj opus.... quod inter manus meas diiilius jam pependit, et quod unum, si qua spes salutis est, anlieli sitim pectoris puto vel lcniet vel exstiiiguet. {Fa7n. xiii, 7.)
— 62 — perpoliret et in publicum ederet (i). Bruno Floren- tino, lioc optimum latinarum Musarum opus le- gendi cupidincm confitcnti respondebat Musas, peste SiPviente, obmutescere, et ancipiti semper vocabulo utens :
Siccis sitil Afi-ica glebis
Nostra, fatigato longum deserla colono, Castalii nec fontis opem, ncc fronJis odorem Sentit Apollineae, sed robora dira, cupressos, Funcroosque rogos lacrvmarum prohiit imbre (2)
fnterdum gravi ipse morbo Parma3 correptus, et nibil in eo statu sentiens molestius quam quod Africam semiexpUcitam linquebat, alienam insuper dedignatus Hmam, flammis eam abolere decreverat. Itaquc multi rcbantur poema modo natum inte- riisse; sunt etiam qui putant tum concremata fuisse ea qujE inter quartum et quintum librum dcside- rantur , factumque ita posteris plane indignum poema (3). Forte clam gaudebat noster, quod sibi bccret Maroni vEneidem flammis injicienti haud
(1) AfricSD me;o nomen siispirare vel invilum compulit (tiia cpis- tola). [Fam. vii, 18.)
Te, ut vidco , sic affectus es, ut totus in Scipionis mei ac solius Africaj conquiescas , virliitis cullor, iivitlissimus liUeiarum. [Fain. xni, 11.;
(2) Ep. melr. ad Drunuin Florenlinum.
(3) Parum abfuit quiu Africa , praiter vicini solis ardorcs , quibus acternum subjacct , ac prater Romanoruni faccs quibus ler olim longe lateque perusta, meis etiam flammis arderet.
{Dc contemptu mundi, Dial. ni , ed. llas., p. 3G5.^
- 63 —
absolutam ffimulari ; memincratque una Maronem amicis carmen suum comburendum commisisse, reipsa autem vulgandum rcliquisse (1).
Qua3ret forsan aliquis cur operi modo ignem ut- pote inani et plane derelicto admoveret, idem modo tam diligenter servaret. Cujus in mentem sane multa in utramque partem veniebant; est in natura rerum ut carmen ab oculis omnium infectum sci- licet avertcret, neque minus sedulo in arca tuere- tur pro testimonio ac pignore priscae laudis et Gapi- tolini triumplii.
Credendum est autem hunc in senectute spcm poematis ad exitum deducendi tandem posuisse. De quo in Senllibus fere undique tacet : haec quasi invitus Boccatio scribit : « Africa mea, qua3 tunc » juvenis notior jam famosiorque quam vellem, » curis postea multis ac gravibus pressa conso-
(1) Cum semel Veronaj esset, ct cum ad videndum ipsum mulli
processissent viri carmina suoe Africa3 cantare coeperunt ; proti-
mus cum audivit lacrymas emisit , ro^ans ne ulterius procederent. Cum percunctaretur, quarc id faceret , respondit : Utinam datum esset, ut istud opus abolere possem ; profecto nulla res magisgrala, neque jucunda foret, quam illud propriis manibus comburcndum. (Squarzafichi VUa PetrarrhcB.)
In ea {Ep. ad postcr.) siquidem ad marginem (nam dudum illius manum notissimam habeo) ita scribit. Raro unquam paler aliquis tam moestus filium unicum in rogum misit, quanto id fecerim dolore et omnes labores meos eo in opere perditos acriter tecum volvas, vix ipse lacrymas continens. Hoc autem (ut ita dixerinius) testamen- tum anno antc conscripsit quam moriretur, quod quidcm ut milii videtur non facile, quam de Afiica intelligi licet, factum enim jaiii dicit quod facere doslinavcrat. (I>. Vrrger;! Vita Pclrarchre.)
— 04 -
)) nnit (•).... )) Cui etiam aliqnando animo subiit consilium vulgaribus studiis totum tempus dandi, quod Latinus stilus « eo usque priscis ingeniis )) cultns esset , ut pcne jam nihil nostra ope, vel )) cujuslibet addi posset (2). )) Posterius querebatur sil)i immerito poeticam laurum , Africx inchoata? munus, contigisse sibique « nil scientia^, nil elo- quentiae, invidise autem infinitum )) attuhsse (3).
Laudibus attamen , quamdiu vixit noster, cumu- h^tum est plus sequo cahdioribus illud poema, di- hgentor scilicet in arca servatum; illud et divinre /Eneidi haud impar fore eo pervicacius omnes judi- cabant , quod iEneidis quoquo diu a Marone a])s- conditiE fortunam meminissent.
(1) Senil. II, 1.
(2) Senil. v, 3.
(3) Senil. xvi, 2.
VIII.
QU/E FUERIT, PETRARCHA MORTUO, AFRIG.E FORTUNA (^).
Nondum in vulgus percrebuerat, quum repen- tino Petrarcha mortuus est (xx jul. mccclxxiv), Africa ; ac tum aliquandiu prseclarior evasit inter amicos poematis hujus existimatio.
Itaque, vix ille diem obierat, quum Franciscolo deBrossano, ejus genero, scripsit Boccatius, et de carmine tanto anxie percontatus est. Metuebat enim ne in manus ultra modum obedientes, com- burenda scilicet, incideret Africa; hanc etiam jam combustam esse suspicabatur. Quam et posteris servandam, teste ejusdem quadam metrica epis- tola (v. Appendicem i), tum magnopere cupie- bat. Quare vehementer intercessit ut indagaretur sibi committendum Petrarchiana manu scriptum exemplar. Quibus demum commonitus, omnia in-
(1) Omnes, qua3 infra expromuntur, epislolfe, tum ex uno codicc Bibliothecaj Laurentianae ( Serie di Codici Gaddiaiii, Plut. 90, sup. no 41, 30), tum 6 C. Salutati epistolis Floreniite (1741) editis, excerpta; sunt.
5
— G6 —
tentissime scrutatus est Brossano , ac tandem pdginas quasdam quas transcribendas primum, Boccatio dein tradendasjussit.
Interea quoque Africam aucupaljatur quidam alius vir, qui maximum per hsec tempora laborcm in inquirendis vulgandisque libris adhibuit, Conu- tius Salutati, eamquejamcrematam vol male emen- datam perhorrescebat. Ipse olim, vivo Petrarcha, incitatorios quosdam versus ad eruendam illam texere inceperat (v. Appendicem ii), eaque (Apr. MCGCLXXv) Benvenuto de Imola scribebat : « In- » dignor tamen Africae fatale ut dicitur incendium )) imminere ; sed vincet spero fortuna Scipionis, )) cujas virtutes revocari coelum volet. ¥A quo te )) laitiorem faciam, Franciscolus illam sub certis )) conditionibus se ad Boccatium nostrum transmis- )) surus litteris suis pollicitus est. Qui scripserit )) quasvis leges, si ille in jura nostra pervenerit )) manus injiciam, et perpetuam reddere conabor )) divinam Scipiadem(l)... )) eaque posterius (Nov. MGCCLXxv) Gaspari de Broaspini : « Africam... nisi )) per manus tuas videre n-on spero ; quod quam )) ardenter cupiam non facile dixerim(2). )>
Boccatio interdum mortuo (xxi Dec. mggclxxv), in spem eo certiorem venit Collutius absconditum opus sibi impetrandi, ac jam triduo post Francis-
(1) C. Salulnli cpislolce, part. li, p. 35.
(2) Cod. Laurent., p. 23.
— 07 —
colum his verbis circumibat : « Et quoniam scio te » divinam Africam fecisse transcribi, ut illam ad » Joannem Boccatium destinares, cujus promiserat )) me futurum esse participem, quamvis id grande )) sit, nec tanti me faciam, aut tali me digner ho- )) nore, ut ille ait, peto tamen, ut illam receptis )) pecuniis, quas scriptor et chartaa voluerunt, mihi )) transmittas, et me tanto munere ornes, nec erit )) arbitror ingiorium famse nominique Petrarclia^ )) illam in patriam suam, et in manus meas ventu- )) ram (l). » Eique simul suum jampridem suscep- tum incitatorium carmen , completum tandem, eum exorabihorem deprehendendi causa , tra- debat.
Exstant et ejus plures epistolce quae illum Africse obtinendae iterum et cupidius instantem, diu re- pulsum , nihilo sperantem secius testantur. Hgec revera lege insigni viro Lombardo, Patavino, quo legato apud Franciscolum utebatur : « Sensus mei )) sunt ingenti gaudio dehbuti, quia tu, ut mihi )) concedatur divina Africa tam efficaciter instes, )) de quo caritati tuse ubertim regratians obtestor )) et rogo, quatenus inceptum non deseras. Impelle )) dubium, confirma labantem, sit ante oculos tuos )) fama divi Petrarchse, cui consultum mihi confido, )) si liber ille in manus meas venerit. Non inficier )) hoc mihi accessurum ad gioriam, si me dignuni
(1) C. Salutati epistolce, part. ii, p. 49.
— 08 —
» duxeris, quod tanto munerc doner. » (Die iv Jun. McccLxxYi) (1). Et post septennium, spem et simul metum credenti Benvenuto de Imola ea responde- bat : « Ab eo quod tua auspicatur epistola incipiam. » Verebar quorsumillorumjudicum forent evasura » consilia, quos videbam in editione Africas titubare, )) et adhuc non sum omni timore vacuus, quin du- » bitem ipsossacrilegas manus in sacrum opus illud, » ut aliquid subtrahant, injecisse, et corrigendi stu- » dio corrupturos. Scio enim te non ignorare poe- )) tarum quam altissimi sensus sint ; et si quis un- )) quam Musarum sacra coluit, qui abdito de fonte )) Pegaseo biberit, hic noster Petrarcha, non semi- )) paganus labra fonte proluit GabaUino, sedPanige- )) ros de peritissimo lacu, quidquid humanum per- )) tingere potest ingenium, hausit. Nec dubito, » quod si quem tanta amentia invaserit, ut audeat » opera sacra sua lacerando corrigere; quanquam » forte sibi videatur corticem Isevigasse, omnium » consensu, sensus pervertet, et comptum ordi- » nem comarum calamistro inuret ; sed faciant » quidquid eorum cordibus sederit, sive integram, » sive laceram Africam promant , quod facturi » sunt, cito absolvant, et nos hac spe et metu hbe- » rent. Tanta enim me ilhus hbri et servandi et » videndi cupido succendit, quod ipsum nisi quum » extra manusjudicum sensero, non absque for-
(1) Cod. Laurent., p. 27.
— G9 —
w midine sum futurus. Secl quidquid consulant, » spero quod vincet fortuna Scipionis , et quoe )) ipsum in mari liostilis classis frequentissime » parvo navigio tutum ad barbaros flnes vexit, )) hospitioque vario et ancipiti, sanctum et inviola- )) bilem fecit, hostique Poeno et Numidico parem, )) imo superiorem reddidit, hoc denique sua3 gio- )) rise munus adjiciet, ut laudum suarum hber ille )) feracissimus, insidias aemulorum evadet, et cla- )) rior, ut optamus, emerget... )) (xi Kal. Jun. —
MCGCLXXVI?) (i).
Totusjam abierat annus, necdum optatum codi- cem nactus erat GoUutius ; ahum etenim Patavinum civem, x\lbertum de Ah^izis, posterius adhibebat : « Scripsisti tandem, quo nihil acceptius meis sensi- )) bus fieri potest, te, ut per manus meas et ilhus )) divini prorsus viri Benvenuti mei de Imola Africa )) celeberrimi nostri Petrarchse singularis labor, et )) auguror, singulare perpetuandfe sucB fama3 prse- )) sidium, pubhcetur, obnixius procurare, de quo » tibi sohdas gratias refero , orans, obsecrans, » exorans et obtestans, quatenus tam honestum )) inceptum urgeas, nec defatigeris ut patrise tuae )) splendori tanti operis lumen accedat, ut famse )) ilhus ccelestis memoria^ viri, cujus claritate a?tas ■>> nostra est admirabihs in posteros transitura, con- )) sulatur, et mihi ipsi ingentis gioriae cumulis
(1) C. SalulaiiepuL, part. li, p. 41.
— 70 —
)> tanto honore, quantam milii procuras, adhae- » rescat. Incitarem ad hoc Bcnvenutum, nisi quod w Ser Antonius suggessit forsan hoc totum, quic- » quid fuerit oneris et honoris, ut arbitratur, mihi » sokim infalhbiHtcr tribuendum. Quo hcet me » indignum sentiam, placet tamen in hac re ultra )) meritorum vires ambire ; quod si successerit, » non Varro, non Tucca |)er ^Eneida famae seterni- )) tatem per cuncta tempora meruerunt, quam ego » per Africam. )) (ivld. Jan. mccclxxvii) (0.
Yotis tandem CoUutii annuit Brossano, efflagi- tatumque exemplar, corrigendum scilicet, in arca tamen servandum , tradidit. ^gre impetratum gaudio incredibih ille excepit : « Venit tandem, » aiebat, Africa dulcis, et vicit iter durum pietas, » ut ille idem vates ait ; venit tandem, et per fide- » hssimum nobilemque meritis et sanguine virum » mihi prsesentatam, et avide et reverenter accepi, » vixque prse gaudio continui lacrymas.... Legi » quidem admirabundus elegantiam carminis, )■ majestatemque sermonis, gravitatem sententia- » rum, et ipsum totius ordinem et contextum , » fateorque me nihil unquam gravius, nihil flori- » dius, nihilque denique gratius perlegisse (2). » Statuerat primum cuique libro indicem inscriberc
(1) Cod. Laurent., p. 28.
{'J) C. Saluldti epist., part. ii, p. 79-83. Hanc epistolam , quae Muiyui moineiili ad leni pcrlinet, totarn in Appendicc iv inseruimiis.
— 71 -
« sicut Naso fiiixit iii vEneida », ct quoedam emen- data exemplaria ad Bononiensc gymnasium, dein Lutetiam et usque in Angliam, postea in civitatem Florentinam mittere. Ne illud fieret, quadam Pctrar- chianse glori;E revcrentia, Brossano interccssit. Ambo enini animadvcrterunt duos saltem libros in carmine desse :
« Forsan illos, ait Gollutius, correctissimos Fran- » ciscus ct per neminem tangendos dimisit. For-
)) sitan cxcmplantis errore dimissi sunt, aut
)) fortc ipse idcm aliquid mutaturus in chartulis pri- )) mis consulto rehquit.... Quocirca, frater oplime, )) nisi hoc quod deficit, invcniatur, jam ego de )) Africa nostra, hei mihi ! liorreo dicens, actum )) judico, ut corrigenda sit potius Vulcano tradenda, )) quam cdcnda (1).... ))
Ha3c omnia ab cdendo poemate utrumque de- terruerunt. Jamque inceperat GoUutius hbrum revi- dere et ehmare, ut testatur codex ille Mcdiceus sclioliis Cjus illustratus (vid. Appendiccm v) ; ab opcre autem mox destitit, eidemque exemplari notas ahi posterius adhibuere. Ahi etiam occuUa- tum carmen, quasi furtim, amica nilhlo neghgenti minus manu transcripserunt.
Multie igiturin hos singulos codices paucis notos.
(1) lis jiini lemporibus enoluerat quaedam ad Collutium , quod Africa nou erat edita vivente Pelrarcha , refragatoria epistola. (Vide Appendicem iu.)
- 72 -
a paucioribus lectos irrepserunt maculae; eosque perlegenti hsec ipsius Petrarcha? vera occurrunt : « Quisquis itaque pingere ahquid in membranis , )) manuque calamum versaredidicerit, scriptorha- )) bebitur, doctrinse omnis ignarus, expers ingenii, )) artis egens. Non qua?ro jam, nec queror ortho- )) graphiam , quse pridem interiit , quahtercumque )) utinam scriberent, quod jubentur, appareret » scriptoris infantia, rerum substantia lateret, Nunc )) confusis exemplaribus , et exemphs unum scri- )) bere poUiciti, sic ahud scribunt, ut quod ipse dic- )) taveris, non agnoscas (' ). » A luce igitur remota, ne saeculum quidem posterius atligit Africa, et sensim in obhvionem diuturnitate adducta est, imprimis postquam exorta est in Itaha htterarum et artium renovatio. Tum scihcet latina apparuere carmina, pleraque de rebus antiquis et antiquitatem plane redolentia, elegantiori autem stilo pohta facihusque et jucundius a vulgo legenda. Sexies edita in ope- ribus latinis Petrarchse, gratissimum omnibus erro- rem demit Africa. Quam enim mox constitit, ut ab homine erudito compositam, haud uno impetu productam esse, sed contra, quasi improviso incep- tam, dein breviori temporis spatio crescentem, ne- que unquam completam, diversis pannis undique decisis quodam modo esse vestitam, ita ut scribens Petrarcha quie legerat tantum reputasse animo et
(1) De Reniediis utiinsque forlunce, lib. i, Dial. 43.
— 73 —
quasi exercilationc scliolari iu uumerum trauslu- lisse videretur. Hanc caeterum male habuere typo- grapliicse oflQ.cinae; pejoribus semper typis manda- tam haud plaue immeritus pulvis adumbravit. Mutata aut deformata verba , versus aliquando sublatos , locos etiam omissos annumerare vix hcet.
Minime igitur miror si a posteris neglecta sit, utpote rudis, impolita, vitiis potius referta quam ornamentis Africa. Duo tantum poetse in Italicam hnguam totum poema transferre tentaverunt : unus autem in primo hbro, alter in tertio restitit ('). Quod nuUus commentariis exphcandum curavit, multi contra Petrarchae vulgaria cantica ultro sunt inter- pretati. Itaque paulatim evanuit, ceu fumus in aere, ingens ohm de Afrlca rumor. Nostrum hoc sit re- cens judicium : « Cest un monument precieux de cette epoque de renaissance , bon a garder comme ces tableaux et ces statues, productions de Tenfance de Tart, qui n'en augmientent ni la gloire ni les jouissances, mais que ron n'examine pas sans fruit, quand on en veut etudier Tliistoire {-). »
Apud suos igitur saue pluris exemplo quam in- genio valuit Petrarcha, ut qui vestigia tantorum scriptorum fere oblitterata ingressus, eos memoria^
(1) Qiionim nomina s\uit : Fabio Marretti [Venezia, 1370), Egle EuGANEA {Podova, 1776).
(2) r.INGUENE.
- 74 -
ot kiudibus toLius generis huniani reslituerit; qui in [lulvere jacentes collegerit, ut ita dicam, sinu foverit, et lectitandos suis oljtulerit ; qui nisi viros Scipionis aimulos, poetas saltem suscitaverit eo ipso forte digniores qui laurum Yirgilianum decer- perent. Sic noster fuerit ille, cujus in vicem felicius (piidem in Italia vates multi pcr s;cculum decimura sextum successerunt ; eos omnes quasi dux et ma- gister anteiverat. Ha:'c fucrit una Petrarcha3 pro Afiica composita merces.
Vidi ac perlcgi. Lulelire Parisiorum iii Sorbonu, a. d. ui. noii. april. arin. MDCCCLXXII.
Facullalis Utlerarum in Academia Parisiensi Decanus,
PATIN.
Typis inandelur.
Academice Purixiensis teclor, A. MOUUIEr..
F. PETRARCHtE
AF RI G A
EGREGIO PETRARCII/E INTERPRETI A. MEZIERES
AFRIC^
HANC EMENDATAM KDITIONEM
D. D.
L. PINGAUD,
INDEX
CODICUM IN QUIBUS EXSTAT
AFIIIGA
Huic instaurandfp. editioni Africce profuere scripti codices sex :
1. Firenze. — Biblioteca Laurenziana. — Serie Medicea, Pluteo xxxiif, n"35. (Ita signific. ms. A.)
2. Firenze. — Biblioteca Laurenziana. — Serie di Codici di Santa Croce, segnato xxvi, sinistro (pluteo) n''4. (Ila signific. ms. B.)
3. Firenze. — Biblioteca Laurenziana. — Serie di Codici Gaddiani, xci superiore, n° 39. (Ita signific. nis. C.)
4. Firenze. — Biblioteca Laurenziana. — Serie Medicea, Pluteo Lxxviii, n° 1. (Ita signiiic. ms. D.)
5. Paris.— Bibliotheque natioiiale.— Ancien fonds, u°8'124. (Ita signific. ms. E.)
6. Paris.— Bibliotheque nationale. — Ancien fonds, n° 8367. (Ita signific. ms. F.)
Ex his nullum, prseter consuetudinem, perscripsimus ; cre- bris etenim omnes mendis plus minus vitiantur. Unum tamen (ms. A), utpote aliis vetustiorem et Petrarchiano exemplari propiorem visum, nostruna scepissime fecimus.
Sexies in operibus latinis Petrarchffi editam fuisse Africam
— 80 -
constat. (Vide Rossetti , Poesie minori del Vetrarca , discorso preliminarc.)
|
Venetiis, |
1501. |
|
Id., |
1S03. |
|
Basileae, |
4541. |
|
Id., |
ir>33. |
|
Id., |
1uS8. |
Id., 1581. Ex iis excusis exemplaribus duo , quibus major adhibetur iides, inspeximus : altcrum typis mandatum Venetiis 1503 (ita signiilc. ed. Venet.) , alterum Basileai 1581 {ila signific. ed. Bas.).
FRANGISGI PETRARGH^
AFRICiE
LIBER PRIMUS.
ARGUMENTUM i').
Quse tantis sit causa malis, quisve error utrinque Impulerit Romana iterum concurrere Poenis Arma armis, dubioque iterum decernere Marte Quaeritur in primo. Post alto membra sopore Scipio compressus cceli conscendit ad arces. Hic patris et patrui crudeli morte ruinam Accipit, ct claris qua; sit post funera discit Yita viris, multo quos cernit honore beatos Ante diem vetitus mortali excedere vita.
Ut mihi conspicuum meritis belloque tremendum
Musa virum referes, Italis cui fracta sub armis
Nobilis leternum prius attulit Africa nomen.
Hunc, precor, exhausto liceat mihi sugere fontem
Ex Helicone sacrum, dnlcis mea cura, sorores, 5
(I) Ea, qnro omnibus Africa; libris inscriitsifse fertur CoIIulius Sa- lutati, argumeiita, ex ms. A sumuntur ; desuut in omnibus csetcris codicibus et in ed. Bas.
4. Nunc pro hunc in ms. E.
5. Duhes in ed. Bas., dulcls in omnibus ms.
G
- 82 -
Si vobis miranda cano. Jam ruris amici,
Prata qnidem et fontcs, vacuisquc silentia campis,
Fluminaquc ct coUes, et apricis otia silvis
Restituit lortuna mihi ; vos carmina vati
Reddite vos animos. Tuque, o certissima mundi 10
Spes, superumque decus, quera sacula nostra Ueorum
Victorem atque Herebi memorant, quera quina videmus
Larga per innocuura retegentem vulnera corpus,
Auxilium fer, summe parens. Tibi nmlta revertens
Vertice Parnassi referara pia carmina ; si te 15
Carmina delectant, vel si minus illa placebunt,
Forte etiam lacrymas, quas (sic mens fallitur) olira
Fundeudas longo demens tibi tempore sorvo.
Te quoque, Trinacrii moderator maxime regni,
Hesperiseque decus atque aevi gloria nostri, 20
Judice quo merui vatumque in sede sedere,
Optatasque diu lauros, titulumque Poetae,
Te precor oblatum tranquillo pectore munus
Hospitio dignare tuo : nam cuncta legenti
Forsitan occurret vacuas quod raulceat aures, 25
Poeniteatque minus suscepti in fine laboris.
Pra;terea in cunctos pronum sibi feceris annos
Prosperitatis iter ; quis enim damnare sit ausus
Quod videat placuisse tibi ? Fidentius ista
Arguit experlus, nutu quera simplice dignura 30
16. Deleclenl in ed. Bas., deleclant iii omnibus nis.
17. Si in cd. P.as , sic in omnibus ms. 19. Tu \n ed. Bas., te in omiiibus ms.
21. Indice in ed. Bi\s. , jiidice in omnibus ms. 25. Accnrret in cd. Bas., occurrct in omnibus ms. 28. Posferilalis \n cd. Ras., prospcritntis in ms. A.
-~ 83 ~
Effecisse potes, quod noa crat. Aspico templis
Dona sacris affixa pavens ut vulgus adoret :
Exime, despiciet. Quantum tua clara favori
Fama meo conferre potest, modo mitis in umbra
Nominis ista tui durum spretura venenum 35
Invidia?, latuisse velis ubi nulla vetustas
Interea, et nulli rodent mea nomina vermes.
Suscipe, jamque precor, regum inclyte, suscipe tandem,
Atque pias extende manus et lumina flecte :
Ipse tuos actus meritis ad sidera tollam AO
Laudibus, atque alio fortassis carmine quondam.
Mors modo me paulum exspectet, non longa petuntur.
Nomen et alta canara Siculi miracula regis
Non audita procul, sed quje modo vidimus omnes
Omnia : nanique solent similis quos cura fatigat 4-5
Longius esse retro ; tenet hos millesimus annus
SoUicitos, pudet hac ahos consistere meta.
Nulkis ad aetatem propriam respexit, ut erret
Musa parum notos nuUo prohibente per annos
Liberior; Trojamque ideo canit ille ruentem, 50
iUe refert Thebas, juvenemque occultat Achillem,
nie autem Emathiam romanis ossibus implet.
Ipse ego non nostri refcram modo teraporis acta,
Marte sed Ausonio sceleratos funditus Afros
Eruere est animus, nimiasque retundere vires. 55
32. Arma pro dotia in ms. B, C, D.
34. Mea in ed. Bas., meo iri omnibus ms.
35. Dirum in ed. Bas., durum in ms. A, B, C, D. 43. Juval pro solent in ms. E.
46. Isse pro esse in ms. B, E, F.
52. Elinm pro autem in ms. B, C, D.
53. Noslris in ed. Bas., nostri in omnibns ms.
— 84 —
At semper te corde gerens properansque reverti,
Rex, iter hoc ingressus agam, tua maxima facla
Non ausus tetigisse prius ; magis illa trahcbant ;
Sed tremui me lequc videus atque omnia librans.
Ingcnium tentare hbet, si forte secundis 60
r.esserit auspiciis : sohdis tunc viribus alta
Aggrediar, namque ipse aderis, mequc ampla videbit
Inclyta Parthenope redeuntem ad moenia rursus
Et Romana iterum referentem serta Poetam.
Nunc teneras frondes humih de stipite vulsi, 65
Scipiade egregio primos comitante paratus ;
Tunc vahdos carpam ramos ; tu nempe juvabis
Materia, generose, tua, calamumque labniitem
Firmabis, meritumque decus continget amanti
Ahera temporibus pulcherrima laurea nostris. 70
Quse tantis sit causa mahs, quse cladis origo Qua^ritur, unde animi, quis tot tolerare coegit Dura pererrato vahdas furor iequore gentes, Europamque dedit Libyae, Libyamque rebellem Europa3, aherno vastandas turbine terras. 75
At mihi causa quidem studii non indiga longi Occurrit radix cunctorum infecta malorum Invidia, unde oriens extrema ab origine raors est : Atque ahena videns tristi dolor omuia viihu Prospcra non potuit ilorentem cernere Romam. 80
yEmula Carthago surgenti inviderat urbi ; Sed gravius tuht inde parem, mox viribus auctam
61. SoiiduH in ed. Bas., wlidis iii uninibus iiis.
62. Iitgrediar iii ed. Bas., agfjredKn iii oiiinibus nis. 67. Ut in cd. Bas., tu iii omnibus ins.
— 8S —
Vidit, ct imperio domina3 parerc potentis,
Ac leges aiidire novas, et ferre tributum
Edidicit, tacilis intus sed plena querelis, 85
Plenaminis ; frenum funesta superbia tandem
Compulit excutere, et clades geminare receptas.
Angebant dolor atque pudor servilia passos
Multa viros, animisque incesserat addita duris
Tristis avaritia, et nunquam satiabile votum. 90
Permixlffi spes amborum, optatumque duobus
Imperium populis, dignus sibi quisque videri
Omnia cui subsint, totus cui pareat orbis :
Praiterea damnumque recens, injuriaque atrox
Insula Sardini^e amissa, et Trinacria rapta 95
Atque Hispana nimis populo confinis utrique,
Omnibus exposita insidiis, aptissima praedae
Terra, tot infandos longum passura labores.
Haud aliter quam quum medio deprensa luporum
Piuguis ovis, nunc huc pedibus, nunc dentibus illuc 100
Volvitur, inque tremens partes discerpitur omnes,
Bellantum proprioque madens resupina cruore.
Accessit situs ipse loci ; natura locavit
Se procul adverso spectantes littore gentes,
Adversosque animos, adversas moribus urbes, 405
Adversosque Deos, odiosaque numina utrinque,
83. Imperia in ed. Bas., imperio in omnibus ms. 88. Angebat in ed. Bas., angebant in omnibus ms. 93. Totius in ed. Bas., lotus in ms. A, C, D, E. 96. Urique in ed. Bas., utrique iii omnibus ms. 100. Rapidus pro pedibus legitur in ms. A, B, C, D ; quod sane in- telligi non potest. Rapidis in ms. E, F.
105. Deos pro animos in ms. A.
106. Animos pro Deos in ms. A.
— Sfi —
Pacatiqiie nihil, ventos elementaque prorsus
Obvia, et infesto luctantes ;uquore fluctus,
Ter gravibus certatum odiis et sanguine niuUo ;
At coeptum primo profligatumque secundo HO
Est bellum, si vera noles; nam tertia nudus
Prajlia finis habet, modico confecta labore.
IMaxima nos rerum hic sequimur, mediosque tumultus ,
Eximiosque duces et inenarrabile bellum.
Ultima sidereumjuvenem lassata procellis 145
Hesperia, excussamque gravi cervice catenam,
Ausoniumque jugum Romanaque senserat arma.
Jam fuga praecipites longe trans «quora Poenos
Egerat; horruerant animos, dextramquc tonantis
Fuhnineam, moresque ducis, famamquc geuiisquc, 120
Armorumque novas artes atque orsacruentis
Nobihtata mahs. Vix tandem littore Mauro
Perfidus ingentem respectans Hasdrubal hostem
Tutiis erat : sic venantum perterritus acrem
Respicit atque canum cerviis post terga tumultum. 125
Montis anhcla procal de vcrtice coUa reflectens
Constitit Oceano domitor telluris lber;c
Qua labor ambiguus vatum, pelagiquc coUuunas
Verbenit Herculeas, ubi fessus mergitur aUo
Phoibus, et a3Stivo detergit pulverc currum. 130
Hic ubi non visuUa manu mortahs, at ipsa
H3. [lic omissum in ms. A. Medicos iii ed. Bas., medios iii om- iiibus iiis.
H9. Uorruerantque pro horrucrant iii ms. B, C, D. 120. Decusiiue pro yeuusque in ms.A. •123. Urijeulein pro iuijcnlvm in ins. E, F et cd. Bas. 148. Pelugis iii cil. Bas.,/)t'/fif/i in omnibus ms.
— 87 —
Omnipotens adversa aditum natiira negabat.
Constitit, atque avidis prjereptum faucibus hostem
Indoluit vicisse parum : jam blandior aigrum
Non mulcet fortuna animum ; Garthagine recta 135
Gloria gestarum sordebat fulgida rerum.
Nempe videbat adhuc profugum longinqua tuentem
Lentaque semineci vibrantem spicula dextra.
Turbida quin etiam rumoribus omnia miscens,
Fama procul nostro veniens crescebat ab orbe 140
Arcibus instantem Ausoniis volitare sub armis
Hannibalem, patriaique faces sub moenia ferri ;
Illustres cecidisse duces, ardere nefandis
Ignibus Hesperiam, atque undantia ca^dibus arva.
Urgebat vindicta patris, pietasque monebat 145
Ut coeptum sequeretur opus : nam sanguine saivo
Ceesorum cineresque sacros umbrasque parentum
Placari, atque Itala detergi fronte pudorem.
Hic amor assiduum pulsabat pectora clari
Scipiadae, in frontem eUciens oculosque juventa 150
Fulgentes calido generosas corde favillas.
Anxia nox, operosa dies, vix uUa quietis
Hora duci : tanta indomito sub pectore virtus.
Has inter curas, ubi sensim amplexibus atris Nox udara laxabat humum, Tithonia quamvis 155
Uxor adhuc gelidumque senem complexa foveret,
137. Tenentem in ed. Bas., tuenlem in omnibus ms. 141. Astantem pro instantem in ms. E. 145. Movebat in ed. Bas., riwnebat in omnibus ms. 148. Detergit in ed. Bas., detergi in ms. C, E. 155. Laxavit pro laxabat in ms. B, C, D.
- 88 —
Necdumpurpureo nitidas a cardine valvas
Vellere, seu roseas aus» rescrare fencstras
Excireut dorainani farauke qua? saecula volvunt,
Fessus et ipse caput posuit. Tuni luinina dulcis iGO
Victa sopor clausit, coeloque emissa silenti
Unibra ingens, faciesque patris per nubila raptini
Adstitit, ostendens caro pra^cordia nato,
Et latus, et multa transfixura cuspide pectus.
Diriguit totos juvenis fortissiraus artus, 165
Arrectaeque horrore comse. Tunc ille pavcntem
Gorripit, et noto pcrnmlcens incipit ore :
« 0 decus EBternum, generisque araplissima nostri
Gloria, et o patria3 tandem spes una labanti,
Sistc raetum memorique aninio raea dicta recoude. 170
Optiraus ecce brevera, sed quje, nisi despicis, horam
Multa ferat placitura dedit moderator Olympi.
llle meis victus precibus stellantia coeli
Limiua, perrarum raunus, patefecit, el arabos
Viventem penetrare polos permisit, ut astra 175
Me duce et obliquos calles, patriteque labores
Atque tuos, etadhuc terris ignota sororum
Stamina, tum rigido contortum pollice fatura
Aspicias. Hucflecte animura. Viden illa sub austro
Moenia, et infami peritura pakitia monte 180
Femineis fundata dolis? Viden ampla furentum
Concilia, et tepido stillantera sanguine turbam ?
162. Rapti \n ed. lias., raplim in nis. A,B, C, D, E.
165. TotHS, actus, in ed. Bas., lolos, artufi, in oiiuiibiis ms.
169. Lubantis pro labauti in ms. E.
1 4. Terrurum \n cd. I?as, perrarum in onmibus ms.
178 Tui/i in ed. lias., tu ia nis. A, ciim in ms. E.
— 80 —
Heul niraium nostris urbs insiguita ruinis !
Heu! nuribus, tvux terra, Italis iteriim arma retentas
Fracta semel, vacuisquo iterum struis agmiuabustis? 185
Sic Tibrim indomitum, segnissime Bagrada, temnis?
Sic modo, Byrsa ferox, Capitolia despicis alta?
Experiereiterum, et dominam per verbera nosces.
Is tibi, nate, labor superest, ea gloria justo
Marte parem factura Deis. Ha3c vulnera juro 190
Sacra mihi merito patri;e quibus omne rependi
Quod dederat, quibus ad Superos Mavortia virtus
Fecit iter, non ulla meos fodientibus artus
Hostibus. atque abeunte anima mihi multa dolenti
Occurrisse prius tauti solamina casus, 195
Quam quod magnanimum post fuuera nostra videbam
Ultorera superesse dorai ; spes ista levabat
lude metus alios. )> Hiuc sensum mortis airi:i:;r
Talia narrantem percurrit, et impia moestis
Vulnera lurainibus, totumque a vertice corpus 200
Lustrat adusquepedes ; at raens piaproniinet extra :
Ubertiraque iluunt lacrymae, nec plura parantera
Sustinuit, mediisque irrumpens vocibus orsus :
« Heu, heu ! quid video? Quisnam mihi pectora duro
Gonfixit mucrone parens? Qu» dextra verendam 205
Gentibus immerito violavit sanguine frontem ?
Dic, genitor, nil ante queas comraittere nostris
Auribus. » H;ec dicens, alto radiantia flexu
184. Mitibus in ed. Bas., nurihus in omnibus ms. 191. Rependi in ms. A et F, refudi in aliis.
203. Erumpens in ed. Bas., irrumpens in omnibus ms.
204. Quisnum hcvc milii in ms. B, C, D, E, et in ed. Bas.
207. Velis pro queas in nis. E.
208. Flexu pro fletu quod, licet in omnibus ms., sensu carct.
— '.10 —
Sidera visus erat sedesque implesse quietas,
Infima si liceat summis .Tquarc, marina 210
Piscis aqua proiugus fluvioquc repostus amocno
Non aliter stupeat si jam dulcedine captum
Vis salis insoliti et subitus circumstet amaror,
Quam sacer ille chorus stupuit, namque hactenus irai
Et dolor, etgemitus, et mens incerta futuri, 215
Atque metus mortis, mundique miserrima nostri
Milha curarum rapidae quibus optima vit;e
Tempora et in tenebris mehores ducimus annos.
lUic pura dies, quam lux aeterna serenat,
Quam nec luctus edax nec tristia murmura turbant ; 220
Non odia incendunt nova res auremque deorum
hisuetus pulsare fragor pietate recessus
Lucis inacessae tacitumque impleverat axem.
At pater amplexu cupido precibusque modestis
Occupat, et gravibus cohibet suspiria dictis : 225
« Parce, precor, gemitu, non hunc tempusque iocusque
Exposcunt ; sed visa animum si vulnera tangunt,
Usque adeo juvat et patrios cognoscere casus,
Accipe, nam paucis perstringam plurima verbis.
Sexta per Hesperios penitus victricia campos 230
Nostraque signa simul Romanaque viderat eestas ;
Cummihijam belhque moras curasque peroso
213. Amator iii ed. Bas., amaror in omnibus ms. 216. Miseria in ed. Bas., miserrirna in omnibus nis. 223. Tacitum in ed. Bas., tacitumque in omnibus m?. 226. //oc pro fiunc in ms. E.
228. Patrios in ms. A, E, F, proprios in ms. B, C, D, prinios in cd. Bas., agnoscere in ed. Bas., coijnoscere in ms. A. 232. Jam, in oninibus nis., oniiltitur in ed. Bas.
— 01 —
Consilium teste eventu, fortuna, dedisti
Magnificum infelix fido, ut cum fratre viritim
Sollicitum partirer onus, geminumque moranti 235
Incuterem bello calcar. Sic alite Iseva
Distrahimur tandem, et scissis legionibus ambo
Insequimurlate sparsis regionibus hostem.
Nonduni plena colis jani stamina nostra sorores
Destituunt fessae, jam mors sua signa relinquit. 240
llicet imparibus veriti concurrere fatis
Fraudis openi dubio poscunt in tempore Poeni.
Ars ea certa viris et nostro cognita damno,
Celtiberumque animos quibus auxiharibus arma
Fratris ad id steterant pretio corrumpere adorti. 245
Persuasere fugam nostrorum exempla per a3vum.
Ante oculos gestanda ducum, ne, roborefreti,
Externo proprio non plus in niihte fidant.
Objicit ihe Deos, jus, fas, etinania verba :
Raptim abeunt tacitoque vale. Vis quanta metaUo est ! 250
Di, pudor, alma fides, uni succumbitis auro !
Prresidio nudata acies fraterna retrorsum
Avia constituit notosque recurrere montes.
Haec visa est spes una duci ; premit hostis acerbus,
Doctus ad extremum cedenti insistere tergo. 255
Me quoque jam magno distantem Punica tractu
236. Injicerem pro inctiterem in ms. B, C, D. 240. Reliquil pro relinquit in nis. F.
243. Nostra incognita in ed. Bas., nostro cognita in omnibus nis.
244. Celtiberumque in ed. Bas., et jure (vide TiT. Liv., xxv , 33) Celtarwnque in ms. A, B, G, D, F.
248. Extremo in ed. Bas., externo in omnibus ms. 255. Cedenti in ms. E et in ed. Vcnet., caedenli in ed. l?as et in aliis nis.; ab extremo pro ad exlremum m ms. E.
— 92 —
Agmina cingebant, qua) clara novus auxerat hostis
Improbus insultans : visum et milii ccdere fato
Nequidquam vetitum caro me jungere fratri.
luferior numero multum tribus undique castris 260
Vallabar, multumque locis urgebar iniquis.
Ferrum aderat ; spes nulla fugae : quod fata sinebant
Tempore in angusto, durissima pectora ferro
Pandimus, et vafras Erebo detrudimus umbras.
Ira dolorque dabant animos ; ars bellica nusquam 265
Consibique nibii. Geu dum velamina pastor
Fida gerens apibus bellum movet improbus ahnis :
Nocte sub obscura trepidant, mox dulcia mcestai
Excedunt inopi substracta cubilia cera.
Inde ruunt caecaeque fremunt, caecoque volatu 270
Importuno instant capili : stat cahidus hostis
Inceptique tenax (postquam irrita vulnera victor
Eruit ) extirpatque piae cunabula gentis :
Sic ( ea ) sola salus miseris et summa voluptas.
hivisam jacuhs gladioque uhore cohortem 275
Tundimus et rapidas in vuhiere hnquimus iras.
Uh ex composito stabant, ceu flantibus austris
Aerius constitit Eryx, atque astriger Atlas.
Quid moror? incauti armorum subnube virumque
Obruiraur ; fortuna suum tenet iuvida morem 280
Adversata pios. Gehdus mihi pectore sanguis
Haeserat; agnosco insidias mortemquepropinquam :
Necmihi sed patria3 metuens, protempore raptim
Ingredior diclis cuneos firmare labantes :
268. Flentes m ed. Bas , moRStcB in omnibus ms.
269. Subtracta in uno ms. E, substrala in aliis. 280. Invidia in ed. Bas., invida in omnibus ms.
— 93 - c( Hac via praeclari , miles, patet ardua leti. 285
I duce me, quem s.-ppe alias majore profecto es Fortuna, nunquam fama meliore, secutus. Nonacies ferri, facies non obvia mortis Terreat; exiguo decus ingens sanguine Mavors Objicit, et caros illustrat c?Bde nepotes. 290
Nosce genus, patriamque libens amplectere sortem. Ignavum fortemque mori, ne tangere damno Naturailex unajubet, breve tempus utrique. Jam licet et terrffi pelagique pericula cessent ; Ultro aderit suspecta dies. Hoc fortibus unum 295
Contigit ut Iffiti morereutur ; ca^tera flendo Turba perit, lacrymasque metu diffundit inertes : Hora brevis longs. testis venit ultima vitffi. Ergo age : si Latio quisquam de sanguine restat Morte palam facito ; nam dum fortuna sinebat 300
Vicimus, et nostris exibant funera dextris. At modo corporibus (cedunt quando omnia retro) Sit satis obstruxisse viam. Per pectora nostra, Perque truces oculos vultusque in morte tremendos Transccndaut : talem libet bis opponere montem. 305 His claustris vallare aditus ; sciat horrida veros Barbaries cecidisse viros, et pallida quanquam
285. Hcrc in ed. Bas., hac \n ms. A, B, C, D, E.
292. Me in cd. Bas., ne in oninibus ms.
293. Lux in ed. Bas., lex in omnibus ms.
293 Suspectu in cd. Bas., siispecta in omnibus ms. 296. Conlinyit in ed. Bas., contigit in omnibus ms. 305. Mortem in ed. Bas., montem in omnibus ms. Componere pro opponere in ms. A.
307. Teligisse pro cecidisse in ms. B, C. D.
— 94 -
Haud spernenda tamen Romana cadavera calcet. Accelera, bene nata cohors ; in limine mors est Invidiosa bonis, Romanas semper adaras 310
Gum lacrymis recolenda piis et thure perenni. » TaUbus accensi cocimt, ct grandinis instar Scissa nube ruunt in tela micantia : primus Et circumfusos feror irrediturus in hostes. Gonsequitur devota neci fortissima pubes. 315
Sternimuset morimur : paucis tot milha contra Quid rehquum? Sedfatapu nunc ultima fratris . Exspectas; neque enim Hesperia fehcior ora. nie quidem extremo fati de turbine frustra Surgere conatus, magncC sub mole ruince 320
OppressLisque itidem, nec mors magis ulla decebat Ahera quam fratris : fuerat concordia vita^ Mira vel exiguis nunquam interrupta querehs. Una domus, victusque idem; mens uua duobus Et mors una fiiil ; locus idem corpora servat 325
Araborum ac ciueres. Huc tempus ferme sub unum Venimus, hic nobis nulla est jam ciira vctusti Garceris ; ex alto sparsos contemnimus artus, Odimus et laqueos et vincula nota timemus, Libertatisonus;quodnunc sumus, ihud amamus. » 330 nie autem ihacrymans : « Tua me, tua, care, profundo Gorde premit pietas, genitor ; sed mohis inersque Uhio verborum seraper fuit optiraa reruni. Dic tamen, o sancte parens, au vivere fratrem
308. Speranda in ed. Bas., spernenda in omniljus ms. 31-2. Incensi pro accensi in ms. A. 321. Dicebat in ed. Bas., decebal in ms. A, B, C, D, E. 326. El in ed. Bas., ac in omiiibus ins.
- 9b -
Teque putem, atque alios quos pridem Roma sepultos 335
Defunctosque vocat? » Lente pater ipse loquentem
Risit, et : « 0 quanta miseri sub nube jacetis,
Humanumque genus quanta caligine veri
Volvitur! haec, inquit, sola est certissima vita.
Vestra aulem mors est quam vitam dicitis : at tu 34.0
Aspice germanum, viden ut contemptor acerbae
Mortis erat ? Viden iudomitum sub pectore robur ?
Et vivum dccus et flammantia luminafronti?
Quin etiam a tergo generosum respicis agraen?
Hos mibi defunctos audebit dicere quisquam ? 3-45
Et tarnen egregios humani sorte tributi
Efflavere animos ac debita corpora terrse
Liquerunt. Cernis nitido venientia contra
Per purum radiare diem lecta agmina vultu ?
— Imo, ait, eximie, nec quidquam dulcius unquam 350
Hos vidisse oculos memini, sed nomina nosse
Est animus ; tibi ne, genitor, contraria mens sit ?
Per Superos, ipsumque Jovem, solemque videntem
Omnia, per Phrygios, si qua est ea cura, Penates,
Per siquid patriai venit huc dulcedinis, oro. 355
Aut ego fallor enim, aut quosdam hoc ex agmine novi
Et mores habitusque virum faciesque gradusque :
337. Mifter in ed. Bas., miseri in omnibus nis,
341. Erat pro eat in ms. A, B, C, D.
346. Sorti in ed. Bas., sorle in omnibus ms.
349. Lceta pro lecla in ms. E, F.
350. Jamque pro imo in ms. A.
352. Nec in ed. Bas., ne in omnibus ms. 354. Plirygias iii ed. Bas., Phnjgios iii omnibus ms. 357. Gressumque manmque in ed. Bas,, faciesque gradusque in omnibus ms.
- 96 —
Insolitiiin licel ora micent, tamen ipse recordor.
Vidi etenim et patria nuper conviximus urbe.
— Vera quidem memoras. Fraus hunc modo rebus ademit 360
Punicaterrenis ; periit congressus iniquo
Crednlus state heu ! nimium Marcellus in illa.
Iste memor finis lateri latus admovet ultro
Nobiscumve libens coelo spatiatur in amplo.
Crispinuslongc sequitur, quemperfidus uno 365
Absumpsisse die tentaverat hostis ; atillum
Languida dilatae tribuerunt vulnera morti.
Alter ibi cecidit moriens ubi furta latebant,
Inde levis recte penetrans huc spiritus : ilHc
Frigida carnifici dimisit membra cruento. 370
En Fabium coelo raajestas maxima tanti
Nominis ac rerum jubet {illd) habitare sereno.
Cerne ducem quantum, hcet hic cunctator ab omni
Dictus erat populo ! Tamen ingens gloria tardis
Debita consiliis viget. Hunc non flamma nec ensis 37.5
Eripuit Latio, sed dum raagis armaprcmebant
Punica, tranquilhmi tuUt huc annosa scnectus.
Sed raagis ardentemque animis pugnasque frementem
Cerne per insidias indigno funere Gracchum
Corpore sechisura vahdo, et pollentibus arrais 380
Prieterea /Emilio niraium fors invida Paulo.
Aspice magnaniraura terebrant quot vulnera pectus !
358. Micant in ed. Bas., tnicenl in omnibus ms.
371-377. Hi seplem versus, qui hunc locum in omnibus ms. occu- pant, alias in ed. Bas., mutato ieviter sensu, leguutur. Vide v. 500. In versu 375 nec ensis pro non ensis, quod undiquc iegilur.
381. Sors in ed. Bas., fors in ms. A, B, D, E, F el in ed. Venet.
382. Terrebant in ed. Bas., lerebranl in ms. A, B, C, D, E.
- 97 -
Cannensi Romana die defleta supremiim
Fata putans renuit cladi superesse, sed ultro
Oblatum contempsit equura, multumque rogantem 385
Reppulit et nimium respondit : « Viximus, at tu
Macte animi virtute puer, discede, tuumque
Victururaabde caput, teque ad meliora reserva.
Dic patribus muniant urbem, dic moenia firment ;
Condiscaut extrema pati, namque improba sa^.vas 390
Ingeminat fortuna minas, hostisque cruentus
Victor adest : Fabio mea verba novissima perfer ;
Dic me jussorum meraorem vixisse suorum ;
Dic memorem te teste mori ; sed fata feroxque
Collega ingenti turbarunt cuncta tumultu. 395
Nuda loco caruit virtus, tulit impetus illam :
Effuge dum morior, ne forsan plura loquendo
Sim tibi causa necis. » Dicentem talia ferro
Circumstant, volat ille levis, timor allevat artus,
Et plumas adjungit equo et calcaria plantis. 400
Anxia ceu volucris ubi niduui callidus anguis
Obsidet; hinc visffi sese subducere morti
Optat, et hinc dubitat sua dulcia viscera iinquens.
Infehx pietas tandem formidine victa
Cedit, et incussis serum sibi consulit ahs ; 405
Vicinaque tremens respectat ab arbore fatum
Natorum rabiemque ferae, et plangoribus omne
Implet anhela nemus, strepituque accurrit amico.
388. Adde in ed. Bas., abde in omnibus ms. 29i..Profer p ro per/er in ms. A.
401. In ms. E et F legitur genitrix pro volucris, obscmius quiden^ verbum, quod unam saltem prosodite culpam tollil. 404. Vila in ed. Bas , victa in omnibus ms. 408. Occurrit in ed. Bas., accurril in omnibus ms.
7
— 98 -
Sic ibat juvenis raemorandiis siepe retrorsnm
Liimina ma'sta ferens. Videt ingeus surgere campis 410
Naufragiura, videt imraitem post publica Pcenum
Funera sacra ducis fodientem pectora duris
Ictibus, et coelum gemitu pulsabat inani.
Quidmoror? innumeram licet internoscere turbara
Caesorum bocbello juvenum patria-que cadenlum 415
Scibcet immenso studio, dum hedere quffirit
Civibus, atque inopem spoliat dum fortibus urbem,
Complevitcoelum nostrisferus Hannibal umbris. »
TaUa dum genitor memorat, suspiria natus
Alta trabens : « Licuit, fateor, cognoscere quidquid 420
Optabam magis etvultus spectare meorum.
Csetera ni prohibes (nihil est sermone secundi
Patris amabilius), quin tu modo cominus, inquit,
Ailoquere atque aures quam primum invade paratas, »
His dictis tuht ante gradum frontemque modestam 425
Demisit, patruumque tenens, sic incipit ore:
« 0 venerande mihi vcro nunquamque parentc
Care minus, si vestra Deus dedit ora videre
IMortalesoculos, alti silimina nuindi
Indignoque raihi claruni reseravitOlympum, 430
Da precor exiguam nostris affatibus horam ;
Nam brcve tempus adest, moneorque in castra reverti
Oceani subuixa vadis, ubi maxima Galpes
linpcnd('l polaio rodumque cacumine pulsat.
418. Con-.pliitiiit iii ed. Bas., cumplcvil in ms. X, B, C, I). 427. Venerandii iii cil. Bas., venernnde in omiiihus ms. 4^8. Clare... i,usira in eil. Bas., care... vestra iii omiiibus ms. 4-29. Luinina in ed. BdS., liniinu in omnilnis ms. 430. Scrvavil in ed. Bas., reseravil in omnihns ms.
— 99 -
Illic me Roinana manent modo signa, ducemque 435
Exspectant rapidum ; hoc tandem stat limite bellum. »
Suscipitamplexu juvenem placidissimus heros,
Atque ita : « Si jussu Superum mortalia coelo
Membravehis, nec enimtam magni muneris auclor
Alter erit, summum hoc equidem tibi contigit uni -440
Eximiumque decus, quam de tecoucipiam spem,
Dictu difficile est, cui tantam numina vivo
Coucessere viam; nam ni divinus inesset
Spiritus, hoc homini nunquam fortuna dedisset
Quffi faciles dispensat opes. Arcana videre 445
Goehca, venturos longe prtenoscere casus,
Et fatum pra^scire suum, speclare beatas
Has animas, subterque pedes radiantia sohs
Lumina et adversos tam vastis tractibus axes,
Haec nunquani fortuna dabit, quia cuncta potenti 450
Sunt servata Deo : qui si te hmiine tanto
llhistrat, quonam te ahi diguentur honore?
Non ergo immerito fractos passimque jacentes
Hesperiae campis totiens despeximus hostes :
Vidimus et nostrae vindictam mortis. Ab iila 455
Egregiae pietatis habes per saBCula famam.
— Quidhbet hinc aude, mecum nam protinus aurem
Invenis atque animum vacuum ; quin ocius ergo
Ingredimur, fandoque brevem cousumimus horam.
Dic, ait is, si vita manet post busta, quid almus UM)
4i0. Hic versus deest ia ed. Bas.; legilur aulem, alifiiiando de- fonnalus, in omnibus ms.
44i. floc lioinini nnnquam ut in ms. E, alias legilnr : fKind qun- quam hoc honiini.
4-52. Alio iliqnelur in ed. Bas., olii diijnenlur in oninilnis ms.
— m —
Testatur genitor ? Sique haec est vita perennis,
Nostra autem morti similis, quid deraoror ultra
In terris? Quin huc potius quacumque hcebit
Evolat assurgens animus teUure rehcta ?
— Non bene sentis, ait ; Deus hoc naturaque sanxit 465
Legibus ;eternis hominem statione manere
Corporis, edicto donecrevocetur aperto.
Non igitur properare decet, sed ferre modeste
Qiiantulacumque brevis siiperant incommoda vitse,
Ne jiissum sprevisse Dei videare, quod ista 4.70
Sunt geniti sub loge homines, ut regna tenerent
Infima ; namque ilHs custodia credita terrae
Et rerum quas terra vehit, pelagusque profundum.
Ergo tibi cunctisque bonis servandus in ista est
Carne animus propriamque vetandus hnquere sedem 475
Nobihbus curisstudioque amore videndi,
Promineat ni forte foras corpusque relinquat
Ac longe fugiat sensus sequc ingerat astris.
Hic decet egregios animos, hic exitus est quem
Divini fecere viri meliora sequentes. 480
Sed dum memljra vigeut, brevis est mora, suscipe nostri
Consilii quid summa velit. Tu sacra fidemque
Justitiamque cole; pictas sitpectoris hospes
Sanctatui, morumqne comes , quae debitavirtus
461. Vila legiUir l.inUuu ia ms. A, vera in aliis. 463. Non sic, care nepos; Deiis in ms. E. Ccrlissiine pro nalura- que in ms. A.
474. Cunclis in ed. I5as., cunctisqiie in omnibus ms. 473. Velarnur in cd. Ras., velandus in omnil)us ms. 477. Foras omissum in ed. Bas. 483. JusHliam \n ed lids.,juslitiamque in ms. D, E, F.
— 101 —
Magna patri, patrise major, sed maxima summo 485
Ac perfecta Deo ; quibus exornata profecto
Vita via in cceluni est, qusi vos huc tramite recto
Tunc revehat, cum summa dies exemerit istud
Garnis onus, puraeque animam transmiserit aurae.
Hoc etiam raeminisse velim : nil gratius illi 490
Qui coelum terrasque regit, dominoque patrique,
Actibus ex vestris, quam justis legibus urbes
Conciliumque hominum sociatum nexibus sequis.
Quisquis enim ingenio patriam seu viribus alte
Sustulerit, sumptisque oppressam juverit armis, 495
Hic certum sine fine locum in regione serena
Expectet vereeque petat sibi prsemia vitae,
Justitia statuente Dei ; quee nec quid inultum
Nec premio caruisse sinit. » Sic fatus, amoris
Admovitque faces avido stimulosque nepoti. 500
Ecce autem interea venientum turba, nec uUi
Nota fuit facies : habitus tamen omnihus unus,
Sidereoque levis fulgebat kmiine amictus.
Augusta pauci procul omnes fronte prffiibant,
Jam senioque graves et majestate verendi. 505
485. Magni in ed. Bas., niagna in ms. A, B, C, D, F. 488. Illud pro istud in ms. A.
490. Monuisse pro meminisse in ms. E, F et ed. Bas.
491. Terramque pro terrasque in ms. B, C, D.
492. Nostris in ed. Bas., vestris in ms. A, B, C, D. 495. Adjuveril pro juverit in ms. F.
499. Pretio in ed. Bas., pre^nio in omnibus ms.
500. Hic interjecere editores Basilienses septem versus ante cons- criptos (v. 371-377), quorum non est liic locus; ideoque verba ali- quot mutaverunt, unum versum addiderunt, ita ut quidam foret in sententiis continuus ordo. Heec igitur in ed. Bas. leguntur inter V. 500 et 501 :
- 102 —
Hfec acies regnm estquos tempora prima tulerunt. (( Urbis, ait, nostree frons arguit inclyta reges, Romuli ecce prior famosi nominis auctor : Publicus ille parens. Cernis, dulcissime, quantus Ardor iuest animo ; talem ventura petebaut 510
Regna virum. Veuit incessu moderatior alter Relligione nova populum qui temperet acrem. Hic virtute prius patriae Curibusque Sabinis Insignis, nostramque ideo transveclus in arcem est. Aspicc sollicitum, monitu ceu conjugis almas 515
Inslituat ieges et euntem dividat annum. Extulit liunc naturasenem, primoque sub ;evo Hauc babuit frontem, sic tempora cana genasque. Tertius ille sequens, qua tu nunc uteris, omnem Militia3 expressit regura fortissimus artem ; 520
Fulmiueus visu, victus quoque fulmine solo. nuartus arat muros et Tibridis ostia fuudat, Prsesagus quas totus opes huc convehat orbis,
Accensoquc diici simiil ha3C placidissimus addit : Kn Fabiuni ccelo niujestas maxinui tanli Nominis ac virtiis ct Ju|ipiter ipsc rcserval : Cerne ducem fjuantiim, iicct hunc cunclator ab omni Oictus erat populo ; tainen ingens gloria tardis Deitita consiliis vig;el. Huric non flamma, nec ensis Kripict Latio, sed dum magis arma tonabunt l'unica, tranfjuilla feret hoc annosa vetustas. 506. Acies in ed. Bas , facies in ms. A.
512. Temperat \n ed. Bas., tempeiel in omnibusms.
513. Currilius in ed. Bas., Curibus in ms. B, C, D, nuribus in ms. A.
514. Nuslraque in ed. Bas., noslramque in omnibus ms. 516. Instilnit in cd. Bas., instituat in omnibus ms. 519. Ille quiilem pro ille sequens in ms. E.
523. Tulus in ed. Bas., tolus in omnibus ms.
— 103 —
Biffida primsBVO connectens moenia ponte.
Frons quinti mihi nota pamm, sed suspicor illum 525
Quem nobis regem longe dedit alta Corintlios.
Ille est haud dubie ; video tunicasque togasque
Et fasces trabeasqiie graves sellasque curules,
Atque leves phaleras et cuncta insignia nostri
Imperii, currusque et equos, pompasque triumphi. 530
lUuni autem numero quem cernis in ordine sextum
Servihs solio regem transmisit origo,
Et nomen servile manet, sed regia mens est.
Dedecus hic generis pietate piavit et actis ;
Condidit et censum prior, ut se noscere posset 535
Roma potens, altumque nihil sibi nota timeret. »
Finierat; tunc ille iterat : « Silecta recordor,
Romuleo cinxisse comas diademate septem
Audieram, totidem cognomina certa tenebam ;
Alter ubi est igitur? — FiU carissime, dixit, 540
Hqc et luxus iners et dura superbia nunquam
Ascendunt ; illum sua pessima crimina Averno
Merserunt ; atroxque animus, nomenque superbum.
Hunc exposcisenim qui sceptra novissima rexit?
Rex ferus et feritate bonus, nam tristia passae 5-45
52i. Sic legitur hic versus in ms. A, B, C, D, F. Iri ms. E addita pro hiffida, in ed. Bas. sectaque pro biffida.
526. Corinthos in ms. A et F, Corinlkus in aliis.
528. Faces in ed. Bas., fasces in ms. A, B, C, D, E. Sellas in ed. Bas., sellasque in omnibus ms.
531. Tolo pro numero in ms. E.
535 Sensutn in ed. Bas., censum in omnibus ms.
542. Ea verba : Illum sua pessima crimina Averno Merserunt, quae desunt in ed. Bas,, in omnibus ms. leguntur. Atrox in ed. Bas., atroxque in ms. A, E, F.
— 104 —
Hic libertatis priinnm Urbi ingessit amorem.
Qiiin tn aninias laitas melioraqne regna tenentes
Cerne catervatim verae virtutis aniicos. »
Tres simul ante alacres alternaqne bracbia nexi
Ibant*; hos laeto celebrabant agmina plansu .550
Unibrarum atqne omni devotum ex ordine vulgus.
Substitit adniirans : cc Qu;e tanta est gloria, dixit,
Ista trium ? Quis tantus anior connectit euntes ?
— Hos idemqne parens eademque, ait, extulit alvus ;
Hinc amor : hen ! jugulos et vulnera cruda duorum 555
Aspice, ntriqne recens nitet ut generosa cicatrix
Pectore in adverso : populorum fata potentum
Ter geminis mandata viris, ut sangnine pauco
SciHcet innumeraecessarent funera gentis.
Divisisexercitibus, conspecta suorum 560
Adversisquo oculis sex nltima bella gerebant.
Libertas tunc nostra tremens simihsque cadenti
Unius ad fatum dubio sub Marte pependit ;
Unius est asserta manu. Germanus uterque
Ucciderat, populoque nimisfortuna favere 565
Coeperat Albano, nisi tertius ille superstes
Inloger et fratrum mortes et publica fata
Restituisset, agens victricia corpora campo :
5i7. Tu omissurn in ed. Bas.
552. Gloriti pro giatiu in ms. A et E.
554. Eadem iii ed. F>as., eademque in omnibus ms.
555. Crudo in ed. IJas., cruda in omnibus ms. 557. Fata pro pugna legiliir tanlum in ms. E. 559. Fuuere in ed. Bas., funera in omnibus ms. 561. Aversis in ed. Bas., adversis in ms. A, B, E, F. 567. Inler in ed. Bas., inleger in ms. A, B, C, E, F.
— 105 —
Donec sejunctos spatiis largoque cruore
Defectos, plagisque graves et cursibus haustos 570
Impiger alterno jugulasset vulnere fratres.
Id recolens nunc exultat; gaudentque vicissim
Germani ad Superos nec inulto funere missi.
Atquibus imperium virtus ea contulit ultro
Circumstant memores. Sed quid per singiila versor? 575
Millia nonne vides spatiosiim implentiacoelum ?
Piiblicolam ante alios tanto cognomine dignum,
PrcTcIarum pietate ducem, patriceque parentem? »
Lumina visendi cupidus flectebat et ingens
Agmen erat juxta, stabilera qua vergit ad Arcton 580
Lacteus innumeris redimitus circulus astris.
Obstupuit, quairitque viros et nomina et actus :
« Care uepos, si cuncta vebm memoranda referre
Alteranox optanda tibi est, ait. Aspice ut omnis
Stella cadit peiago, coelumque reflectitur, et jam 585
Candidus aurorsemeditantis surgere vultus
Vibrat et Eoa jam somnum diluit unda. »
Jam pater admonuit, fugientia sidera nutu
Ostendens, vetuitque moras : « Hoc nosse Scitis sit
Romanas has esse animas, quibus una tuendae 590
Cura fuit patrire. Proprio pars magna cruore
DiflTuso has petiit sedes, meritoque caducae
PraetuUt aeternam per acerba pericula vitam. »
569. Se virtos in ed. Bas., sejunctos in omnibus ms.
573. Nec multo in ed. Bas., nec inulto in ms. B, C, D, E, F.
588. Tum in ed. Bas., jam in ms. A, B, C, D, F.
589. Hwc in ed. Bas., hoc in omnibiis ms.
592. Effuso in ed. Bas., di/fuso in omnibus ms.
593. Pertulil in ed. Bas., prcelulit in ms. A, B, C, D, E.
LIBER SECUNDUS.
ARGUMENTUM (*).
Talibus intentus pater ndmonet ire ; sed illc Scire cupit quid lata velint. Qua3 cuncta benigne Assequilur ; quoenam preesentis gloria belli Auctorem maiieat, quiB sors urbemque ducemque, roenorum ut noii sit, victa Carlliagine poslliac, Quem pudeat sese UoinaiuB subdere genti. Inde duces magnos ot nomina rara nepotum CaBsareumque geiius : cunique his attentior audit Casiim urbis, monimenta palris casumque sepulcri.
Talibus intentum pater arripit, atque benigne :
« Tempus, ait, coelo desceudere ; gratia rara
Huc venisse fuit; patieuter abire decorum est.
— Ne propera,precor, alme parens: quin digeris, inquit,
(1) E. ms. A cxcerptum. Hoc aliud in ed. Venet. legitur : Talibus inlenlum puler arripit : aniplius heros Scire futura cupit; recipit, narrante parente, Fallacis jier cuncta velit neu credere verbis Hannibalis, quem clara ducis victoria flentem Itulia patrioque prociil de littore pcllet. Inde duces alios Komana) stirpis ab illis Julius et Marius, Pompeius clarus in armis Ausoniis Divum hos sequitur clarissima proles , Augustumque genus, Itali fastigia regni, Atque graves lapsus praeceptaque sacra parentis.
2. Paucis pro rara in rns. E.
4. Digneris in ed. Bas., digeris in ms. A, B, C, D, E,
— 107 —
Paucamihi dubio, certumque remitte futuri. 5
— 0 nate, exigui solatia temporis, infit, Exigis, ambiguie subito tibi somnia noctis, Omniaque implicitae vanescent visa quietis.
Si qua animo raemori vestigia forte manebunt, Somnia vana tamen, mentemque errasse putabis. 10 Sed nequeo sprevisse preces : dic, nale, quod angit Temagis? Et brevibus celeri te subtrahe Phoebo.
— 0 genitor, si nota tibi divina voluntas,
Sique tibi ante oculos venturura est cernere tempus,
Scire velim quid fata parent, nara bella videraus 15
Aspera terribih Latium quassantia motu.
Hannibal in foribus stat perQdus, omnia retro
Versa cadunt; nostro pinguescuut arva cruore.
Tot clari cecidere duces! Vos lumina tanti
Imperii tam magna, duo cecidistis eodem 20
Tempore; tuncque Italis raptus regionibus est soi,
Magnaque sub gemina nutavit Roma ruina.
Quidsuperest? Dominam quis nunc manetexitusUrbera?
Corruet an stabit? Quod si frustra arma movemus,
Exime tot curas animo tantosque labores, 25
Somnum redde ocuhs, etmembris redde quietem.
Nam mihi si cogente Deo patriaeque cadendura est,
Quid juvat obniti contra, fatoque prenienti
Humanas afferre raanus? Moriaraur inermes;
Vivat, et in toto regnet ferus Haunibal orbe. » 30
6. Insit in ed. Bas., infit in ms. A, B, C. 11. Quid in ed. Bas., quod in nis. A, B, D.
21. Tunc in ed. Bas., luricque in omnibus ms.
22. Mutavit in ed. Bas., nulavit in omnibus ms.
29. In armis pro inermes corr. in ms. A.
30. Regnat in ed- Bas , regnel in omnibus ms.
— m —
Non tulit indignantem animo pater optimus : « Imo,
Imo, ait, armato latronem pellere liiscum
Finibus Ausoniae dabitur. Discedet iniquo
Inde animo, metuetque alienam linquere terram
Sanguinis ac prsedae sitiens : at moesta suorum 35
Plebs metuens, belloque nimis turbata propinquo,
Hunc repetet retrahetque domuni. Postquam Africa tanget
Littora, funesto veritus coufligere campo
Congressus volet ante tuos : tu furta caveto
Insidiasque viri ; doceant te dira tuorum 40
Funera barbarico confecta ferociter astu.
I tauien, atque hostiscrudelem conspice vultum
Et diclis intendeaureui, cautusque vigilque
Insidiosa seuis versuti percipe vcrba.
Si renuis retrahisque pedem, mihi crede, perorbem 45
Aut timidus videare ahis, aut forte superbus.
Ille quidem varia tentabit tlectere mentem
Arte dohsque novis, dulcem per singula pacem,
Paceni iterans, velansque dolos sub nomine pacis,
Unicus eversor pacis. Firmissime persta, 50
Propositumque tene; nil de patriaeque tuaque
Majestate cadat. Fremet ille, et tristia coram
Fata videns, humiles voces subraissaque verba
37. Elfera in ed. Bas., Africa in omnibus ms.
40. Doceat in ed. Bas., doccant in omiiibus ms.
41. ^s/w pro astu in ms. E.
45. Nihil in ed. Bas., 7nilii iii omnibus ms.
47. Vacua pro varia in ms. B, D.
48. ScBcula in ed. Bas., xingula iii omnibus ms.
49. Pacisque tegens sub nominc fraudem in cd. Bas., velansque dolos sub nomine pacis in omnibus ms.
50. PrcBsla in ed. Bas., persta in ms. A, C, I), E.
— 109 -
Ore dabit ficto ; jiivenem semperque secimdis Assuetiim casus varios iibrare monebit ; 55
Fortunae ac multa ancipiti sermone tremenda Proferet eventusque ducum. Gum nulla videbit Verba altum movisse animum, tum tristis et ira Fervidus, arma fremens bellumque, in castra redibit. Piigna erit ambiguo quam spectent fata favore, 60
Gujus ad eventum toto timeatur in orbe. Sanctior his preeerit castris, diix impius illis : Hinc virtus objecta malis, cultusque modesti Et pudor, et benesuada fides, pietasqiie, comesque Justitia et reliqua? vibrabunt arma sorores : 65
Inde furor, dokis et rabics, et nescia veri Pectora,contemptusque Dei, fervensque libido, Gfficaque perpetuis crescens sub litibus ira, Et scelerum species horrenda ac nomina multa. Victor eris bello tandem, victoria nec te 70
Efferet. Ast ilknn fortuna adversa repente Prosternet ; victus fugiet, peregrinaque tanget Littora, qua Graiis Asiam regionibus ajstus Hellespontiaci dirimit maris; omnia tandem Tentabit, regumque pedes, indignaque supplex 75
Gontinget genua, atque ahena precabitur arma, Italicas ardens iterum ruiturus in oras Si fortuna siuat ; nobis sed amicior, illa
60. Spectant in ed. BlIS., spectenl in ms. A, B, C, D, E. 63. His pro liinc in ms. E, F. 65. Tela pro arma in ms. E.
67. Deiim pro Dei in ms. E.
68. Subtilibns in ed. Bas., sub litibns in omnibus nis.
69. Horrend(E iii ed. Bas., Iiorrenda in ms. A, B, C, D. 71. Efferat in ed. Bas., efjeret in ms. A, B, E.
— HO -
Jam longis satiata malis, funesta relrorsum
Consilia evertet. Quid multa? Vagabilur exsul 80
Pessimus, et lerras virus dispergetin omnes
Romanos in morte petens. Geu saxea saevum
Cum forte in triviis tempestas obruit anguera,
Ille furit, moriensque minas vomit atque venenum ;
Mille ligans caudam squamosaque corpora nodis, 8?)
HorriQcus solo aspectu, postrema cruentus
Sibila languentesque oculos attollit et ipsum
Seevit in auctorem frustra : sic turbidus iste
Mille vias moribundus aget. Quo lempore forte
Publica dum perages mandata, videbis inermem 90
Securus, faciemque trucem qua3 terruit orbem.
Colloquio festiva dies videatur amico
Tantorum felix Ephesus sermone virorum.
Fama quidem mendax falsa ciim lance nefandos
yEquat iniqua bonis, facinus dum grande tremendum 93
Horrendum dictu invenit; canit orba per orbom
Nec dirimit causas. Patriam jiivat ille cadentem,
Laudatur; multaque ahus cum strage cruentas
Captat opes regnuraque sibi jaciturusin auro,
Hic quoque laudatur. Laudabitur Hannibal atque 100
Scipio, posteritas rairabitur omnis utrumquf!.
Heu 1 par dissimile et diverso sidere terris
79. Nam pro ja;n iii ms. E.
80. Vacabitur in ed Bas., laijnhilur in omnibiis m?.
81. Dispergit in ed. Bus., disperget in onuiibus nis.
91. Uibein in ed. Bas., orbern in oinnibus nis.
92. Festina in cd. Bas., festiva iii ms. A, B, C, D.
99. /{egMwgHC sibi victurus in ed. Bas.; icgmimque jaciturus in ms. A. B, C, D ; regnumque sibi perituius in ms. K,
- Hd -
Illatum ; at vulgus discernere quanta sit intep
Magnificum ac tetrum facinus distantia nescit.
Quam subito miris animum volet ille loquendo dOo
Flectereblanditiis, seu sunthjec Punica semper
Pectora, seu laudem virtus vel ab lioste meretur
Pra3cipue, tam rara quidem verum iila jocosum
Qualiacumque tibi risum fortasse raovebunt.
Nil aliud : sic ille graves in morte reflexus d 10
Cum dederit, falsaqueanimum spe paverit amens,
Tandem Bithynica ruet imperterritus aula
Dux atrox, Urbique metum depelletet orbi.
Hostis fata vides tanto quem tempore tellus
Sustiuet AusonicB.
Quod si Romana requiris , 115
Pauca sed e medio fatorum intentus acervo Accipe. Proclivem faciet victoria pr.Tsens Ad reliquas facilemque viam, nulhnnque pudebit Quem teneat Carthago potens apprendere portum. lila jugum populos et ferre tributa docebit. iSO
Ilicet iEtolus consurget, vanus ad arma Proruet Antiochus; fratris junioris ct ihum Vincitis auspiciis, tcque orbis noscet Eous, Ut Zephyrus pridem ac pluvialis noverat Auster. Inde alia ex ahis nascentur bella, sed omnes 125
Vincet Roma minas, et totum proteret orbem.
103. Ac in C(I. Bas., at in ms. A, B, E.
105. Quod pro quatn in ms. F.
113. Ubique ined. Bus., Urbique in omnibus ms.
115. Ausoniu in ed. Bas., AusonicB in ms. A, B, C, E, F.
120, Et populos pro populos in ms. A.
1"26. Manus pro minas in ms. B, C, D.
— m —
Victa jiigum regna excipient, snb legibus ibunt
Mox Galat» Macedumque furor : nil regia possunt
Nomina, nil patrura egregii prodesse labores,
Magnus Alexander totiens revocatus ab urna 130
Si redeat. Mea sit qurenam sententia nosti ;
Graecia tota brevi procumbet tempore victa,
Et male caesorum poenas dependet avorum.
Hic placet et Glabrio et spectata modestia Mceni,
Flaminiiquc animus, claris qui crescere factis dSS
Incipit, et tecum tentat certamina faraae.
Res instant varia^, series quoqne longa laborum ;
Florida namque viris venit armipotentibus ,'Etas.
Haec mibi jam Scauros, Drusos, crebrisque Metellos
Insignes titulis, et nomina clara Nerones HO
Protulit; hoc olim veniet de stipite ranuis
Pestifer, ac popnlis umbra nocitnrus iniqua.
Jam sensira assurgunt rigida virtute Gatones.
0 utinam domus illa minus forct invida nostrae !
Surgunt yEmilii, quorum de gente nepotum iAb
Elige, qni nomen gestis mereatur avitum
Relliquiasque tuas ferro consnmat et igni.
Dnrior id meritis odioqne accensns honesto
Longius incedam, namqne hinc Syllamqneferocem
Pompeiosque graves animosaqne pectora Brnti 150
Ante oculos habeo, stnpeoque ubi condere ferrnm
127. Victum in ed. Bas., viclain nis. A, E, F.
130. Una in ed. Bas., urna in omniLus ms.
133. Mala pro male in ms. E.
135. Qine in cd. Bas., qui in ms. A, B, E, F.
138. Jamque in ed. Bas., namque in ms. A, C.
144. Invidia in ed. Bas., invida in ms. A, B, C, D, E.
151. Nectere pro condcre in ms. A
- 113 —
Audeat. Hinc rerum summa ad fastigia vcntum est,
Caesareumque genus toti dominarier orbi
Prffivideo, Quid cuncta sequar ? Non ditior unquam
Urbs animis erit egregiis ducibusque supremis. 155
Crederet hoc aliquis, Campano raptus aratro
Unus erit bello eximius, qui nostra sub Austrum
Signa ferat, Libyamque iterum premat, inclyta regum
Colla triumphali victor fracturus ab arcu ,
Bisque sub extrema Latium formidine solvat 160
Obsidionegravi, calidaque reversus ab ora,
Atque Alpes subito jussus transire nivosas,
Praeter Aquas Sextas (dicunt sic nomine vallem)
Teutonicum insigni compescat strage furorem ;
Post simili ardentes prosternat vulnere Cimbros. 165
Orbis in extremi latebras, ubi castra locasti
Nunc, juvenis memorande, novis per saecula factis
Magnus item juvenis veniet, nec dignior alter.
Nomen habet Magni. Hic Tagum, Betimque et Iberum
Coget ferrejugum, dominumque agnoscere Tibrim. 170
Hic idem nimia civem feritate rebellem
Contundet. Tibi nulla animum contingat honestum
Invidia, atque ahos patiaris ad alta volare.
NuUus erit, nullusque fuit, cui gloria tanta
154. Provideo in ed. Bas., pra-video in ms. A, B, D, E, F. 163. Sextias in ed. Bas., Sextas in omnibus ms. 165. Vulnera in ed. Bas., vulnere in omnibus ms.
167. Tuis in ed. Bas., novis in omnibus ms.
168. Dignius ulli pro dignior aller corr. in ms. A, ac subinde eril pro habet \\\ versu 169.
169. Nomine niagnus erit. Tagum hic, in ms. E. 174. Tota in ed. Bas., tanta in ms. A, B.
S
— 1U —
Cesserit : illa novis semper parat integra partem 175
Vita brevis, rerumque venit longissimus ordo.
Quid fiet, nisi quaque suos produxerit aitas
Venturis qui sponte velint occurrere fatis ?
Sufficeret cunclis spatio si temporis unus,
Publica res poterat duce te contenta fuisse. 480
Tu siquidem laetus mecum, dum bella gerentur,
Hiceris, et juvenem egregium laudabis ab alto.
Paucaex innumeris memoro ; majora supersunt
Gesta viri plectroque aliis majore canenda.
Namque hic prsecipiti (sit fas dixisse) volatu 185
Victorab occasu descendens, victor ad ortus
Perveniet, nomenque Italum super astra levabit.
Omnia succumbent, multis fortuna triumphis
Larga volet ditare ducem ; moderatior autem
Implendusque animus paucis, quod laurea triplex 190
Stringat honesta comas, quod ter sua Roma verendo
Exslantem curru videat, contentus abibit.
Hic et piratas pelago depellet ab omni ;
Vincetur Judaea tenax, Armenia duplex;
Cappadoces Arabesque, et lato corpore Ganges, 195
Persis et Arsacides ; Rubroque a httore tandem
Omnia Yincentes rigidam veniemus ad Arcton ;
178. Ventunis in ed. Bas., venluris in omnibus ms.
179. Spaliosi in ed. Bas., spatio si in omnibus ms.
183. Patica sed in ed. Bas.,pauca ex in omnibus ms.
184. Majora in ed. Bas., majore in omnibus ms. 186. Discedens pro descendens in ms. E, F'.
191. Stringet in ed. Bas., slrinyat in ms A, B, C, D, E ; te in ed. Bas., ter in ms. A, B, C, D, E.
195. Gurgite legitur pro corpore in ms. A, B, C, D, E ; sed jam in ms. A corr, pro corpore.
— H5 —
Et glaciale solum, Tanaim, et Moeotida duram
Riphaeosque procul tangemus in aethere montes.
Attriti longo fugient certaraine reges, 200
Et vitam simul et regnum belluraque perosi.
Caspia calcabunt victores claustra, Sabaeara
Turicremasque doraos, intacti limina templi
Intrabunt, cernentque adyti penetralia sacri.
Purpura nonillos, non gemmse aururaque raovebunt : 205
Thesauros inter medios, mucrone trementi,
Paupertas Romana venit, nec tangitur illis.
Insula non toto restabit libera ponto,
ISon tellus, seu pressa vadis, seu stantibus astris.
Aula sub imperiura veniet ditissima Cypri, 210
Creta superstitionura ingens doraus atque magistra,
Euboicumque latus, Phoebo Rhodus inclyta et undis,
Tum salis ^Egei, coelo velut astra sereno,
Cyclades effusee medio, clypeusque potentis
Trinacrise, et crasso dives Sardinia coelo, 215
Pauperiorque solo sed apricis Corsica saxis,
Et quidquid Tusco jacet cequore, quidquid Ibero,
Quidquid et Adriaco ; sed quis cum classe frementem
Tbit in Oceanum? Fortissiraus ille nepotum
Unus erit semper magno cantandus in orbe, 220
GaUica qui vario coraplebit rura pavore,
Et fluvios atri violabit sanguinis unda.
lude procul coelo et terra pelagoque repostos
199. /tJthera in ed. Bas., cethere in omnibus ms.
208. Tot in ed. Bas., toto in oninibus nis.
209. Vcigis in ed. Bas., vadis in ms. B, C, D, E.
211. Superstitionern in ed. Bas., superstilionum in omnibus ms. 219. Illi in ed. Bas., ille in ms. A, B, E, F.
— UG -
Auricomos rapido calcabit Marte Britannos ; Stringet etindomito luctantem gurgite Uhenum 225
Pontibus, hostiiesque tenens cummilite fines, Tristia caeruleis Germanis bella movebit. 0 felix, si forte raodum sciat addere ferro ! Nesciet heu! noletque miser, sed turbine mentis Victrices per cuncta manus in publica vertet 230
Viscera, civili foedans externa cruore Prselia et emeritos indigno Marte triumphos. Me tamen infami tam niulta decora furore Commaculare pudet : quam turpiter omnia calcat Arabitus ! Ut totum imperium sibi vindicet unus ! 235 Primus et, exemplum rehquis, spohetque superbus TErarium, miserosque novo legat ordine patres. Haec et PharsaUcas mortes, Ephyreaque arma, Tiiapsumque et Mundam et Capitoha sanguine tincta, Omnia pra3tereo. Succedet maximus illi 2-40
Inde nepos, clara veniens a stirpe sororis. Hic mihi longinquos mittet sub legibus hidos, iEgyptumque ferox et barbara sistra moventem Uxorem Latii capiet ducis. Inde per omnem Fulminet ense diem, reges pede supprimat altos ; 24-5
224. Auricomas in rns. A, ubi manus posterior correxit auricomos; auricomos in ms. B, C, D.
225. In ms. A leg. Hiberum , quod dein in Rhenum manus pos- terior mutavit.
231. Exlrema in ed. Has., externu in omiiibus ms. 233. Infamiam in ed. Bas., infami lam in omniljus ms. 237. Tarpeiam in ed. Bas., cerarium in omnibus nis. 239. r/iopsMm pro Tharsonque quod legitur in ed. Bas. et in om- nibus ms.
243. Castra in ed. Bas., sistra in omnibus ms.
— 117 —
Hic parere ferum Romanis fascibus Histruin
Perdoceat, gemin?eque solum quod subjacet Ursae;
Hic Urbem tribus invectus de more triumpbis
Edicet toti praecepta incognita mundo :
Et sumnio celsus solio submissa videbit 250
Sceptra sibi clarosque duces atque agmina vulgi ;
Munera ferre omnes studioque ardere placendi.
Jam seniorrigidos bello contundet Iberos;
Ultimus ille labos. Eshinc tranquilla sequuntur
Ssecula ; tura gemini claudentur tristia Jani 255
Limina, et Erati jungentur cardine postes.
Inde gravem tumulo mittet veneranda senectus
Digressum ampiexu et dilectae conjugis ulnis.
Hujus post cineres video Romana reverti
Fata retro et pulchros prolabi ad turpia mores. 260
Hei mihi ! quid moreris ? Tecum moritura propago
Nominis est nostri ; sed tu tibi debita nactus
Alta petes convexa poU. Quid turba superstes !
Ludibrium mundo generisque infamia primi
Tartara conspiciet meritis Stygiosque recessus. 265
At nimium propero : video par nobile natum
Atque patrem, et gemino Gapitolia Iseta triumpho.
Laurea bina viret, duplex quoque purpura : currus
Nou videor spectare duos, contenta sed uno
It pietas; nova res equidem, et dignissima fama. 270
Corruet his ducibus Jerosolyma, victaque ferro
Inclyta relligio, et gladiis perrumpere sacra
246. Hinc pro hic ; fustibus pro fascibus in ms. E.
260. Prolabi pulchros in eti. Bas., pulchiosprolabi in ms.C, D, E,F,
266. Ac in ed. R;is., at in ms. A, B, F.
272. Pr arumper e in ed. Bas.,perrumpere in omnibus ms.
- 118 —
Fas erit, etpoterunt popiili peccata mereri. Ulterius transire piget, nam sceptra decusque Imperii tanto nobis fundata labore 275
Externi rapient Hispanfe gentis et Afra3. Quis ferat has hominum sordes, nostrique pudendas Relliquias gladii fastigia prendere rerum ? » Amplius urgentem quoniam frenare dolorem Non poterat, rupit lacrymis et Yoce loqnentem : 280 (t Qnid miserum, pater alme, refers? Tantumne licebit Fortunae? Prius in Stygias conversa paludes Astra cadent, prius aethereo trux arbiter Orci Victor erit solio, coelique tonabit ab arce Africa, quam Romae victrix sua jura suumque 285
Noraen in aeternumrapiat. » Nonlonga dolentem Passus ait : « Depone, precor, lacrymasque metumque : Vivet honos Latius, semperque vocabitur uno Nomine Romanum imperium; sed rector habenas Non semper Romanus aget. Quin Syria mollis 290
Porriget ipsa manum, moxGaUia dura, loquaxque Graecia, et lUyricum tandem cadet ista potestas In Boream : sic res humanas fata rotabunt. Forte sub extremos annos mundique ruentis Interitimi ad proprias sedes fortuna redibit. 295
Altius incumbes atque urbis caetera nostrcT, Fatapetes : unumhoc de pluribus ille superuus
982. Convulsa in ed. Bas. et ms. B, C, D, E, conversa in ms.
A, F.
293. Romanas in ed. Bas. et ms. C, D, E, huvianas in ms. A,
B, F.
296. Incumbens in ed. Bas., incumbes in nis. A, R, C, D.
297. Petens in ed. Bas., j)etes iu omnibus ms.
- 119 -
Abscondit sub nube Deus, sed noscere quantum
Perraissum est animi augurio, non victa sub hoste
Roma ruet (nuUique data est ea gloria genti, 300
Nulii tantus honor populo), vincetur ab annis,
Rimosoque situ paulatim fessa senescet,
Et per frusta cadet : nulla unquam, nulla vacabit
CiviUque odio et beUis furiahbus aetas.
Tempus adhucveniet, cum vixRomanus in urbe 305
Givis erit verus, sed terras lecta per omnes
Fex hominum. Tamen et tunc se malesana cruentis
Turba premet gladus, et ni fortissimus unus
Vir ahquis dignus mehori terapore nasci
Opponat sese medium, frontemque manumque 310
Litibus ostendat, superest quodcumque cruoris
Pectoribus miseris per mutua vulnera fundant.
Hoc solamen habe, quod Roma potentibus ohm
Condita sideribus, quamvis lacerata malorum
Consihis manibusque, diu durabit, eritque 315
Has inter pestes, nudo vel nomine, mundi
Regina ; hic nunquam titulus sacer excidet ilh.
Quahter annosum vires animusque leonem
Destituunt, sed prisca manet reverentia fronti
Horrificusque sonus, quanquam sit ab omniatardus; 320
Umbra sit ihe hcet, circum tamen omnis inermi
Paret silva seni : sed quis vel noscere certam
299. Vila in ed. Bas., victa in omnibus ms. 301. Honor pro honos in ms. A, B, F. .302. Ramosoque pro rimosoque in ms. B, C, D. 303. Fiusta. Semper et undique ea vox in ms. ita scribitur : frus- tra. Vide i.\, 168.
307. Mula sana in ed Bas., tnalesana in omnibus ms. 320. Horriftcus in ed. Bas., horrificusque in ms. A, B, E, F.
— 120 - Audeat aut rebus tanlis priBfigere nietam? Vis loquar? in finem quamvis quassanda ruinis Vivet, et extreraum veniet tua Roma sub aevum 3-25 Cum mundo peritura suo. » Sic fatus, ab alto Pectore suspirans, tacuif, dextraque sequentem Pernitidum conducit iter. Jam pronacadentis Calcabantconvexa poli, gradibusque suprema Linquebaut levibus : qui luminc terga feriret 330
Lucifer altus erat, tamen una erat umbraduorum, Atlantisqueruens de vertice plena propinqui Cynthia conspecti splendebat imagine fratris. Hic iterum genitor sacro veueranda resolvit Ora sono ; stetit eximia dulcedine mundus 335
Captus, et cBternos tenuerunt astra meatus,
« Nate prioris, ait, solamen et optima vitaj Pars mihi, qui laeto cumulas nunc gaudiacoelo, Quodque ego non rebar facis, ut spectaudo beatus Mortalem mihi me videar felicior ipso , 340
Huc aures inteude pias, et pectora veri Plena refer; mora nostrabrevis, namque invida noctis Umbra abiit, pelagusque operit jamtluctibus astra. Omnia nata quidem percnnt et adulta fatiscunt : Ncc uianet in rebusquidquam mortalibus, uudc 345
Vir etenim sperare polest, populusve, quoil ahna
3-24. Ruinosa dierum iu ed. Bas., quassanda ruinis in ms. B, C, D, E., certc e nis. A, ubi ea vox cuidam alii nunc expunctae super- scripta est.
334. In ms. B, C, D, deest vox genilor, sed in ms. B et D, manus poslerior scripsil recitiens.
341. Ilas pro liuc in ms. B, C, D.
344. Senescunt pro fatiscunt in nis. E.
346. Vir quisquam pro vir etenim in nis. E.
— 121 —
Roma nequit ; facili labuntur saeicula passu,
Tempora diffiigiunt, ad mortem curritis : umbra
Ipsi estis pulvisquelevis, vel inaithero fiuiuis
Exiguus, quem ventus agat. Quo sanguine parta 350
Gloria? Quo tantimundo fugiente labores?
Stare quidem vultis, sed enim rapidissima coeli
Vos fuga prsecipitat. Gernis quam parva pudeudi
Imperii pateanl circum confinia nostri?
Heu tamen, heu quanto nobis extenta labore 355
Nunc quoque quam multo vobis servanda periclo !
Finge quod esse potest, et erit, nisi fata benigni
Poenitet incepti : totius sola sit orbis
Roma caput, terris dominetur sola subactis.
Quid tamen hic magnum? Tanto quid nomine dignum 360
Invenis? Angustis arclatus finibus orbis
Insula parva situ est, curvis quam flexibus ambit
Oceanus; viden ut parvus cognomine magno?
Nec tameu hanc totam incohtis, nam multa paludes,
Multa tenent silvae; pars rupibus hispida torpet 365
Parsque riget glacie, pars squalet inusta calore,
Serpentumque domos cahdis tegit sestus arenis.
Utque simultotum videas, huc lumina volve :
Verlicibus coeh adversos atque alta tenentes
Gernis stare polos, subjectaque cuncta duobus 370
349. Umbra in ed. Bas. et in omnibus ms. praeter in ms. A, ulii ipsi.
355. Heu pro hcEC lantuni in ms. A. 36-2. Cernis pro curvis in nis. B, C, D.
366. Pars in ed. Bas., porsgue in omnibus ms.
367. Caiidus in ed. Bas., calidis in oninibus ms.
369. Coli in ed. Bas., cczli in omnibus ms.; ruentes in ed. Bas , fenentes in omnibus ms.
- 122 —
Perpetuo durata gelu? Prohibetur ab illa
Stirps hominum regione procul ; nil nasciturillic
Quod victum praestare queat, qua semita soUs
Latior, obhquusque vagis et circulus astris.
Ignibus arva rubent, mediusque exa^stuat ingens 375
Pontus, et ardorera coeli male temperat humor
Subditus. Huc olim Argolici finxere poetse
Convenisse Deos potuque ciboque refectos
^thiopum cum rege gravis duxisse sub umbra
Atlantis placidam tranquillo numine noctem. 380
Quod fictum est ideo, quia numina magna putabant
Sidera, quae hquidis primum vescuntur in undis
yEthiopum quas httus habet ; mox fessa videntur
Vergere ad occasus ubi maximus eminet Atlas.
Ultima terrarum qui possidet ille paratus 385
Excipit ac magno venientia contegit antro.
Sed redeo : mediam vetitum est attingere zonam
iEtheris ; hinc etenim vos inclementia longe
Subraovet, ac circura flararais permixta tepescunt
Frigora ; sic gemina mortales sede fruuntur. 390
Altera sed vobis est invia ; separat illam
Et calor et pelagus. Statio tantum unica restat
Parva, sed haec vasto nimis interrupta locorum
372. Hominum omitliluT in cd. Bas., licet iii omnibus nis. 374. Circulis in ed. Bas., circulus in omnibus ms.
376. Venlus pro pontus in ms. B, C, D.
377. Prisci in ed. Bas., Argolici in nis. A, E, F.
380. In ms. B et D sancto cuin pro tranquillo. In ms. C tranquiUo deest.
389. Submoveat in ed. Bas., sub?novet in omnibus ms.; tepescil in ed. Bas., tepescunt in omnibus ms ; al pro ac in ms. E, F.
393. Tamen pro nimis in ms. C, D.
— m —
Desertoque habitu ; linguarum dissona multum
Murmiira, diversimores, haec crescere famam 395
Impediunt. NuUi toto cognoscier orbe
Contigit. Extrema quis erit bene notus in Arcto,
Et vili ignotum continget nomine fontem ?
Qiiem suaTaprobani commendet gloria et idem
Littus ad Kibernum resonet? Mortaha quorsum 400
Vota ruunt? Amplam cupiunt diffundere famam,
Septa sed arcta vetant, angusto carcere clausos
Somnia magna juvant ; at cum lux ultima somnum
Excutit, ac tenebras adimit, tum cernere verum
Heu miseri sero incipiunt, ettempora retro 405
Nequidquam aspiciunt abeuntque amissa gementes.
lUa quoque in vobis ridenda insania mentes
Occupat; aeternum cupitis producere nomen;
Ssecula demulcent animos numerosa, venitque
Posteritas longa ante oculos, libet ire per ora 410
Doctorum exstinctos hominum clausosque sepulchro
Liberiore via per mundi extrema vagari.
Vivere post mortem, violentas spernere Parcas,
Dulcia sunt, fateor ; sed nomine vivere nil est.
Vivite, sed mehus, sed certius : ardua coeh 415
Scandite fehces, miserasque rehnquite terras.
Hic vos vita manet, quam saecula nuUa movebunt,
Quam nec tristis hiems, nec noxia torqueat aetas,
397. Motus in ed. Bas., nolus in omnibus ms.
399. Prohalum pro Taprobani in ed. Bas. Vox ea undique varia- tur ; scilicet Tabrobani in nis. A, Tepbani in ms. B, Teprobani in ms. C, D, Coprobari in ms. E, Coprobam in ms., Toprobravi in ed. Venet.
4 00. Hiberum in ed. Bas., Hibernum in omnibus ms.
407. Nobis in ed. Bas., vobis in omnibus ms.
— 124 —
Anxia sollicitam quam non opnlentia reddet.
Quaeriila non mocstam paupertas, pallida non mors 420
Obruet, haud nocuo vexabunt sidere morbi.
Corporis atque animi sine tempore vivite : nam vos
Et magno partum dclebunt tempora nomen;
Transibuntque cito quse vos mansura putatis.
Una manere potest, occasus nescia virtus. 425
Illa viara facit ad Superos ; hac pergite fortes,
Nec defessa gravi succumbant terga labori.
Quod si ialsa vagam delectat gloria mentem,
Aspice quod cupias. Transibunt tempora, corpus
Hoc cadet, et caedent indigno membra sepulchro : 430
Mox ruet et bustum, titulusque in marmore sectus
Occidet; hinc mortera patieris, nate, secundara.
Clara quidem hbris fehcibus insita vivet
Fama diu, taraen ipsa suas passura tenebras.
Ipsa tuas laudes eetas ventura loquetur, 435
Immeraor ipsa eadera, seu terapora fessatacebit,
Immemoresque dabit post sa^cula longa nepotes.
Magna geris, majora geres, iraraensaque victor
Conficies tu bella raanu et dignissima fama :
Res multis laudata quideni laudandaque multis. iiO
Cernerejam videor genitum post ssecula multa
FinibusEtruscis juvenera, qui gesla renarret.
420. Mwsta in ed. Bas., moRStarn iii nis. A, B, C, D, F.
421. Aut in ed. Bas., liaud in ms. A, B, C, D, F.
423. Patrum pro partum in nis. A.
424. Transibuat in ed. Bas., transibuntque in ms. B, C, D, E, F.
425. 0 casus in ed. Bas., occasus in omnibns ms. 432. Patiaris in ed. Bas., patieris in omnibus ms. 436. Teinpore pro tempora in ms. E.
— m —
Nate, tua, et nobis veniat velut Enuiiis alter ;
Carus uterque mihi, studio niemorandus nterque.
Iste rudes Latio duro modulamine Musas 415
Intulit, ille autem fugientes carmine sistet ;
Et nostros vario cantabit uterque labores
Eloquio, nobisque brevem producere vitam
Contendet : verummulto mihi carior ille est
Qui procul ad nostrum reflectet kmiina tempus. 450
In quod eum studium, non vis pretiumque, movebit,
Non metus aut odium, non spes ant gratia noslri,
Magnarum sed sola quidem admiratio rerum,
Solns amor veri. Sed quid tamen omnia prosunt?
Jam sua mors bbris aderit, mortalia namque 455
Esse decet quaecu;nque labor mortalis inani
Edidit ingenio. Q los si tamen illa nepotum
Progenies servare velit senioque nocenti
Vim facere, ac rajiido vigilans obsistere saeclo,
Non valeat : tam multa vetant, fatalia terris 460
Diluvia et populos violentior aestus adurent,
Et pestes rerum varia; coelique marisque,
Bellorumque furor toto nihil orbe quietum
Stare sinens ; hbris autem morientibus, ipse
Occumbes etiam : sic mors tibi tertia restat. 465
Quot modo in extremo claros Oriente vel Austro
Esse viros reris? Tamen ad vos mittere nomen
Non potuere suum ; quot prima getate fuisse
lUustres, famamque ausos sperare perennem,
443. Ernimis in ed. Bas., Ennius ia omnibus ms. 450. Reftectat pro reflectet in ms. A.
463. Nil in ed. Bas., nihil in omnibus ms.
464. Liberis in ed. Bas., libris in omnibus ms.
— 126 —
Nunc tamen ignotos? Annorum, nate, locorumque 470
Eslis in angusto positi ; qux, cuncta videntem
Huc decet, huc oculos attollere ; vulgus inane
Viderit in terris quo te sermone loquatur.
Despice quisquis is est, et si mea jussa merentur
Te docilem, liumauum, jubeo, contejnne favorem, 475
Neveibi tantarum rerum spem pone tuarum;
IUecebris trahat ipsa suis pulcherrima virtus.
Gloria si fuerit studiorum meta tuorum,
Pervenies equidem, sed non mansurus ad illam.
Praemia sin autem coelo tua, nate, reponis, 480
Quo semper potiaris habes, sine fine beatus
Et sine mensura. Quod si dulcedinefamae
Tangeris et stimuhs etiam nunc pungeris istis,
Quam preeclara tuo stat gloria fixa labori !
FoHiceor, veniet pretium tibi, nate, quod optas. 485
IUa vel invitum fugias hcet, illa sequetur,
Ut sub sole vagum comitatur corporis umbra
Ipsa tui. Quocumque gradum tu flexeris, illa
Flectitur, et stat si steteris. Sic fama volentem
Nolentemque siraul sequitur. Sed numquid ineptum 490
Dixeris arenti gradientem in pulvere, ut umbram
Aspiciat post terga suani? Non sanior ille est
470. Locorum et in ed. Bas., locorumque iii omnibus ms. 472. Animos in ed. Bas., oculos in ms. A.
476. Hic versus sic legitur in ms. B, F ; tibi pro ibi in ms. A; in pro ibi in ms. C, D ; neve tibi nimiam in ms. E ; neve ibi vel nimiam in ed. Venet. et Bas.; spem omissum in ed. Bas.
477. Illa pro ipsa in ms. E.
482. Sin tu in ed. Bas., quod si in omnibus ms. 484. Slet in ed. Bas., stat in ms. A, B, E, F. 486. Invitam in ed. Bas., invilum in omnibus ms.
— 127 -
Qiii terit aetatem friistra corpusque fatigat,
Aut auiraum curis onerat, nihil inde reposcens
Ni laudem et vanos populi per compita ventos. 495
Quaenam igitur quaeres mea sit sententia? Dicam :
Ille eat, ut metam teneat licet inter eundum
Umbra sequatur iter, virtutis amore laboret :
Hicalius coelumque sibi sit terminus, et non
Gloriaquaemeritossequitursedspretalabores. 500
Ergo age, nate, viam tibi quam super ardua monstro
Ingredere, aut potius coeptum ne desere callem.
Publica res, duce te, vigeat, victrixque supremo
Cardine fortunae sedeat ; spectabit ab astris
Quidquid ages placidus rex cuncta tegentis Olympi, 505
Laetus honore tuo, sed nullo laetior actu
Quam per te baculam patriae superesse labanti ;
Nomen et hoc merito Scipionis habere videbit
Gognomenque ahud tibi quot tua fata parabunt.
Insuper id moneo, memorique hoc imprime menti : 510
Post studium recti patriaeque parentis amorem
Proxima de caris tibi cura supersit amicis.
Pronus amicitias amplectere quas tibi virtus
Goncihat, partasque cole. Hoc da, nate, roganti;
495. Varios in ed. Bas., vanos in ms. A, B, C, D, E.
497. Erat in ed. Bas., eat in ms. A, B, E, F ; inter eundem in ed. Bas., intus eumdem in ms. A, et simul, manu posteriori, inter eun- dum, quod transcripsere ms. B, C, D.
595. Regenlis in ed. Bas., tegentis in ms. A, B, C, D, F.
507, Quam quod te patricB baculum superesse libanti, sic legitur hic versus in ed. Bas.; per pro quod in ms. A, B, F ; baculum pa- Irice pro patrice baculum in ms. A, B ; labanti pro libanti in ms. A, B, E, F,
503. Facta in ed. Bas., fata in ms. A, B, C, D.
514. Partes in ed. Bas., partas in omnibus ms.
- m —
Rebiis in humanis nil dulcius experiere 515
Alterno convictu et fido pcctore aniici.
Est equidem ex niultis tibi nunc carissinuis unus
LcTlius; arcani sit conscius atque minister
llle tui ; regat atfectus, pectusque profundum
Cernat inaccessum rebquis. Post tempore nmlto 520
Laelius alter erit, domui claroque nepoti
Carus et eximio pariter conjunctus amore.
Hinc olim multi errabunt, parque onmibus unum
Laelius et Scipio celebrabitur inter amicos
Quos tulit extrema veniens ab origine mundus, 525
Cum duo sint paria et longo distantia tractu.
Suscipe tu primum, nec, sis licet altus, amicum
Despice plebeium, quoniam de plebe verendi
Surrexere viri, quos nobilioribus jequos
Viva tulit virtus, animusque parentibus impar. » 530
Dixerat ; ille autem : « Tua per vestigia quanquam Ingressus, nunquam patrio memor ipse decori Defuerim, tamen admonitus vigilantior ibo Quo me, sancte, vocas, genitor ; sed multa monentem Te fatum tacuisse meum, pater optime, miror. » 535 Ma3Stior ille equidem : « Tua te, dulcissime, virtus Aspera cuncta pati doceat, quid fata reservent Ultima preeclaro nialis nescire labori. Ingratam patriam, piget heu ! narrare pudetque, Experiare licet, facili contentus abito 540
S17. Certissimus in ed. Bas., carissimus in ms. A. 53-2. Primo in ed. B;is., patrio in omnibus ms.
533. Vigilantius pro vigilantior in ms. A.
534. Moventem in ed. Bas., monentem in ms. A, B, G, D, K.
535. Factum in ed. Bas., falum in nis. A, B, E, F.
— 129 —
Vindicta : iiuii anna tibi, non castm uiovenda,
Et si forte qiieas, praestat qiiamcumque subire
Fortunam, patriara servatam perdere noli
Et meritiim macnlare tuum. Fugat illa, recede ;
Non revocat, persta ; sed prfficlarissimus exsul 545
Viventi illatum moriens ulciscere verbo
Dedecus, et patriee cineres atque ossa negato ;
Ingratanique voca memorique iuscribe sepulchro.
Hoc liceat tantum, tibi nil permiseris ultra.
Jamque vetor traxisse moras, memor ergo parentis 550
Nate, vale, et mitis surgentem dirige fratrem ;
Isque viam post te tua per yestigia servet. »
Dixit, et ajquavit fugientia sidera cursu. Interea lux orta super tentoria fulsit Irrupitque ducis durum rubicunda cubile. 555
Buccina castrorum cecinit, sonituque tremendo Attonitum subito somnusquo paterque reliquit.
544. Vastare pro maciilare in ms. A et F. Forte inconsulte scriplum pro fcedare.
546. Illarum in ed Bas., illatnm in omnibus ms.
548. Ingratumque in ed. Bas., inyratn?nque in nis. A, B, C, D, E.
553. ^quabit in ed. Bas , a;quavit in oninibus ms.
LIBER TERTIUS.
ARGUMENTUiM (^).
Impiger Afrigerum rediens sol viderat axem Et subito muniium complerat iumine, quarido Scipio consurgens striitis secum alla revoivit Somnia, et ingentes avido spes pcctoie versuns Mittit amicitiam tentatum et fosdera regis Sypliacis. Liliyca quo non augustior ora Rex erat. Huc monitus et multo munere onustus Laelius accodit; qui mensa ac ?ede receplus Romulidum facta et gentis primordia narrat.
Impiger astrifenim postquam sol perculit axem El rapidos immisit equos, cessere treraenti Sidera cuncta fuga ; consurgit maximus heros
(1) E ms. A excerptum. Hoc aliud in ed. Venet. legitur : Posfquam visa ducis sol excutit, oplimus heros Acciri propere Lelium jubet. Hicet ille Mitlitur ad regem Syphacem iit foedera ponal. Hospili; inde toro fruitur. Citharisla jocosus Carmine pangebat qiiihn? cst firmata sevoris L'rbs Carthago viris Hinc niagiia; maxima Roma? Fundamenta canil Lelius ducibusque supremis Exornat; quo sit ingens satiala vorago Et Decios Tiegulosque canil, causamque superbi Hegis ail expulsi tandem devenit ab Urbe.
1. Asliigfrinn in cd. Das., nslrifenim iii ms. A, H; perlulii iii er IJas., perciilil iii iiis. ,\, penulil in ins. C, I), E.
- l.M —
Singiila pertractans animo quas visa per umbras
Intulerat nocturna quies : « Gur dulcia patri 5
Oscnla non rapui? Cur vertere terga parantem
Non tenui prendique nianu? Cur ista ruit nox
Tam cito, nec licuit placito sermone morari?
Multa peliturus fueram, quibus ultima campis
Agmina concurrant, seu qua regione profundi, 40
Quantum in amicitiis fidei, quam barbara regum
Pectora fida forent, quanam lellure sepulchrum,
Quodve genus mortis sors imperiosa reservet
Vel mibi vel fratri, qui sit patruelis amati
Esitus aut fatum (nam pridem est cognita virtus), 15
Omnibus an soli mibi nunc injuria carae
Impendat patriaeque uefas. At forsitan ista
Sit melius nescire mibi, ne conscia virtus
Adverso retrahat virtus sua carbasa vento.
I modo qua coeptum' est, patriaeque ignosce furenti, 20
Nescit enim quid agat. » Sic secum fatus, amicum
Acciri propere Leliumjubet. llicetille
Atfait, atque oculos tacitus froutemque verendam
Suspiciens, immotus erat : « Garissiaie Laeb,
Magna animo volvuntur, ait ; quae gessimus ambo 25
Sufficiant fortasse abis, at quantula res est
Itabcas inter clades miserandaque fata
Hispanas fregisse acies I Vacua ista periclo
Mibtia, et nostris queesitum est dedecus armis
8. Placido in ed. Bds., placito in ms. A, B, C, E, F, 17. Impendel iii ed. Bas., iinpendat in nis. A, B. 2-2. Accire in cd. Bas., acciri in omnibus n.s. ii. Stispiries in ed. Bas., siiscipiens in ms. B, C, D, mnle scriptnm pro suspicieiis qiiod legitur in ms. E, F.
"29 Malris in ed. Bas., noslris in omnil)ns ms.
- 132 -
Ni coeptum peragatur opus. Timuisse vidomur 30
Horrifici ducis aspectum et longinqua petissc
Pra^lia, non ausi patria concurrerc terra
Mceniaque obsessaj defendcre dulciaHomae.
Exsiliumne fuganme hostes civesqne vocabunt?
Nescio quid tibi nunc animi, nunc roboris insit. 35
Sed mediocre aliquid nequeo sperare : sit ergo
Incepisse aliis clarum et memorabile factum;
At mihi nil satis est, aliquid dum rcslat. Iniquam
Hannibalem removentem animam prius ipse videbo
Tot nostros placasse duces, Carthago profundo 40
Perfida subsidet, quam pectoris ira qniescat
Alta mci; muriarque libens, dum Irislia possint
Morte mea a;'(|uari Pcenorum vulnera nostris.
Nuraquid justa Deus pro nobis tela movebit
Tantorum vindex scelerum? Num fulmina coelo 4.5
Descendcnt? Num perjur;e densissimus Atlas
Telluris clypeus, mundi tutela nefandi,
Gedet sponte loco radice revulsus ab ima,
Serpentumque acies montesque immittet arenae
Ardentis, facietque viam spirantibus austris? 50
Num pigerinfames contorto verticc muros
Bagrada discutiet gelido violentior Istro,
Scelestasque animas ultricibus obruet undis ?
Vicimns ; imbellcs tencanf licct arma lacerli,
Bella Deus peraget pcrjuria crebra perosus. 55
Jamtamenhinc humcris onus hoc incunibcre nostris
35. Quid in cd. Bis., itunc in ms. A. 37. Falum in cd. Bas., faclum in omnibus ms 40. Tu iii c(l. B;is., tot in omnibus ms. ; placnre in ed. Bas., pla- casse in nis. A .
— 133 —
Provideo, taBdetque morae; sed iinilta necesse est
Scrutari et loiige venientes ceriiere casus.
Africa tota odiis ardet : non littora portum,
Non domus ho^pitium prsestat, non pabula territ*. 60
Ouocumque intendas oculos, hostilia cernas
Omnia. Qua' primum teneat navaha classis,
Miles agros? Ubi uostra duces tentoria figent?
Quis tutum monstrabititer? Quis rura, quis urbes
Edoceat moresque hominum? Quis fknninis alti 65
Ad vada praecedat trepidantes ire cohortes ?
Singula sunt igitur studio tractanda sagaci.
Id primum tentare vehm : si barbara corda
Ulla fides habitat, nomen fortasse Syphacis
Audisti. Cunctos ilkun praecedere reges 70
Fama refert opibus, nec avorum sanguine quisquam
Akior incedit populisque vel ubere regni.
Is nobis tentandus erit, si fama Latini
Nomiuis in Libycos potuit penetrare recessus.
Flectetur forte alloquio precibusque beuignis. 75
Barbara nanique etiam nonnunquam gloria niulcet
Pectora et agresles animos. Ea littora nobis
Hustilem in patriam transgressis, namque ea mens est,
Opportuna reor coeptoque accommoda bello.
Haec tibi cura datur, vir optime, nam tibi sermo 80
61. Cernis pro cernas in ms. B, C, D.
71. Aurum iii ed. Bas., avorum iii ms. A, B, C, D, E.
74, El pro in in ms. B, C, D.
75. Forle omissuni in ed. Bas.
78. Congressis in ed. Bas., transgressis in ms. A, E, F; aggressis in ms. B, ('>, D.
79. Optima in ed. Bas., opportima in otnnibus ms.
80. Hac in ed. Bas., hcec in omnibus ms.
- i;u -
Dulcis adest placidaeqiie vigens solertia nientis. Perge aniiniim placare feriini et mollire loquendo. »
Dixerat; is raptim religans alittoro fiincm i^iquoreas superat fauces, qna littus Iherum Dividit a Libycis pelagi brevis a3stus arenis. 8.^
llla dies Maura proram stationc recepit ; Hinc propere ad regem. Niveis suggesta coluninis Atria surgebant ; fulvo distincta metallo Regia prc-cfulgens....
Ordine gennnarum vario radiabat in orbcm. 90
Hic croceos, illic virides surgere lapillos Aspiceres ; altoque velut sua sidera tecto Signifer in medio sinuosi tramitis arcu Aureus obliquos supremo culmine cursus Assidue faciebat : ibi, ceu lumina septem 95
Quic vaga mundus babet, septem vafer ordine gemmas Glauserat ingenio. Nondum lapis optimus Atlas ; Tardior haec, gelidoque seni magis apta placere llla minax longeque rubens ; ast ilia benignis Ire videbatnr radiis, tectumque serena 100
Luce coruscabat. Medio carbunculus ingens ^quabat solarc jubar, largoque tenebras Lumine vincebal ; mira virtute pntares Hunc proprios formare dies, hunc pelh^re noctes i!oHs ad exemphnn. Post hunc duo lumiua motu H),"S Splendebant pariU, sed qnod rutilantius ibat Spectando subitos animis spargebat amores.
81. Ingens iii ed. Bas., vigens in ms. A.
89. Perfulgens pio pnefulgem in nis. E.
100. Tecnm in ed. Bas., tectum iii nnis. A, B, C, D, E.
107. Solitos animo pro subilos animis iii ms. B, C, D.
— m -
Cornua de fusco sinuans adamante deorsum
Impigra praicipiti celerabat luna meatu,
Atra quidem at radiis circuai ilkistrata supernis. 110
Hffic supra, horrificis diversa animalia passim
Vultibus et variis cernuntur sculpta figuris.
Gornibus intortis aries slat in ordine prinius,
Devexa in terguni facie, ceu moestus in undis
Horreat egregiae fluitantia menibra puellse. H5
Inde ferox taurus, faciesque imposta natanti
Stirpis Agenoreae, juvenum mox clara duorum
Gorpora progenies Ledae, par nobile fratrum,
Quarta sed a^quorei species venit horrida cancri,
Quem frons praerabidi sequitur metuenda leonis. 1"20
Post illum vultu it roseo pulcherrima virgo.
At gravis hinc illinc exstantia brachia librce
Instabiles paribus compensant passibus horas.
Scorpius hinc cauda perlustrat tecta miuaci,
Ingentesque aperit choelas ; hinc Thessala monstra 125
Semiviri informis species, ciii vultus et armi
Sunt hominis, tensoque senex spectabilis arcu,
Horrifer occursu pharetraque incinctus eburna :
Infima pars quadrupes, juxtaque assurgit in altum
Forma levis caprese, rutilo cui cornua in auro 130
EfFulgent, fissoqae riget pes ungue bicornis.
Post ingens nudi effigies, nimboque nigranti
109. Celebrahat in ed. Bas., celercibat in ms. B, C, D, E.
120. Fons in eil. B;is., frons in ms. B, C, D, E, V ; prcerapidi in ed. Bas., prwrabidi in ms. A.
121. Vullu iUum in ed. Bas., illuin vullu in ms. A.
127. Tonsoque in ed. Bas., tensoquc in omnibus ms.
128. Et urna in ed. Bas., eburna in omnibus ms. 132. Migranti in ed. Bas., nigranti in omnibus ms.
— 13H -
Frons velata hominis, veliit .'etliere proniis ab alto
Fundat aqiias, factoque natant in gurgite pisces
Pectoribusque secant caudisque trementibus undas. 135
Signa poli duodena vago dnm lumine raptim
GoUustrant operique inhiant, et cuncta sequuntur
Undique fulgentes auro speciesque Deorum,
Et formae heroum stabant atque acta priorum.
Juppiter ante alios augusta in sede superbus 140
Sceptra manu fuhiienque tenens : levis armigcr ante
Unguibus Idseum juvenem super astra levabat.
Inde autem incessu gravior tristisque senecta,
Velato capite et glauco discinctus amictu,
Rastra manu falcemquo gerens Saturnus, agresti 145
Rusticus aspectu, natos pater ore vorabat ;
Flammivomusque draco cauda3 postrema recurvae
Ore tenens magnos sese torquebat in orbes.
Nec procul ingenti difFundens cornua gyro
Atque agilem arcendis Neptunus ferre tridentem 150
Cernobalur aquis, pelagoque natabat in alto ;
'rritonumque greges, Nympharumque agniina circum
Errabant procul, aiquoreum venerantia regem.
Hinc quoque jussus equus percusso emergere saxo
Liltoream pedibus rapidis pulsabat arenam. 155
Proximus imberbi specie crinitus Apollo :
Hic puer, hic juvenis, nec longo tempora tractu
Albus erat sacer ; ante pedes rabidusque fremeusque
140. Aiigusla in ed. Bas., augusta iii oinnibus ms. 144. Dislinclus in ed. Bas., discinclus in oninibus nis. 148. Tenes in ed. Bas., teneus in nis. A, B, li, F. 154. Mergere in ed. Bas., emeigere in omnibus ms. 158. Rapidus in ed. Bas., rabidus in ms. A.
— 137 - .
Stabat equus, quatiensqne soUim mandebat habenas.
At juxta monstmm ignotum immeusumque trifauci 100
Assidet ore sibi ; placidum blandumque tuenti
Dextra canem, sed laeva lupum fert atra rapacem :
Parte leo media est, simul haec serpente refixo
Junguntur capita, et fugientia tempora signant.
Necnon et citharae species augasta canorae 165
Icta videbatur sonitum perducere ad aures,
Et pharetra atque arcus volucresque in terga sagitlae ,
Cirrhseoque ingens Python resupinus in antro.
Hic etiam Graiis ItaUsque optanda poetis
Dulcis odoriferae lauri viridantis in auro 170
Umbra novem placido refovebat tegmine iMusas.
Illas carminibus varioque manentia cantu
Sidera mulcentes aUerna voce putares.
Fraterit huncjuxta seuior; frons ipsafatetur
Argutum, virgamque gerit serpentibus atris 175
Intextam, caput insigni exornante galero ;
Circumdantque pedes nitidis talaria pUnnis.
GaUus adest vigil et cnrvo cadit Argus ab ense.
Ad laevam nova sponsa sedet, facieque superbil
Egregia, et rarae Iffitatur imagine dotis. 180
161. Placilum in ed. Bas., placidum in ms. A, B, C, D. 163. Medio.... hoc in ed. Bas., media.... hcpc in omnibus ms.
165. Angusla in ed. Bas., augusla in ms. A, B, E, F.
166. Videbantur in ed. Bas., lidebatur in omnibus ms. ; ;ac/a.... auras pro icta aures in ms. E.
169. Hinc \>ro hic in ms. B, C, D. 171. Germine pro tegmine in ms. B.
178. Cornu in ed Bas., curvo in omnibus ms.
179. Sedens in ed. Bas., sedet in ms. A, B, C, D ; facies in od. Bas., facie in omnibus ms.
— 138 —
Hfcc prope Gorgonidum st;it fabula nota sororuni
Angiiicomumqnecaput iVaterna Perseus harpe
OJjtruncans fisus speculo, ct cervice reflexa,
Marmoreusque senex atcjuc ortum sanguinc monstrum
Alatus sonipes, et Musis fons saceralmis. 18a
Necnon funerei post haec Mavortis imago
Curribus insistens aderat furibunda cruentis.
Hinc kipus, hinc raucae stridentes Iristia dirse
Cassis erat fulgens cnpiti, raanibusque flageHum.
Hiuc ignominiam, compertaque furta doiosai 190
Conjugis aspiciens Vulcanus abire parabat;
Sed pede lentus erat claudo : quem turba Deormn
Vidit, et obhquum riserunt astra maritum.
Gornua tollentem coelo, facieque rubentem
Pcctora sideribus distinctum pansa videres. 195
Hispida crura rigent; pedibus terit antra caprinis,
Et pastorali baculuni fert more rccurvum ;
Texta sibi ex calamis sonat ingens fistuia septem.
Parte alia sua sceptra gerens regina Dearum,
Gara Jovis soror et conjux augusta sedebat; 200
Hinc sublime caput velalum est nube decora
Discolor aspectu qnam circum amplectitur Iris,
Pavouesque pcdum domina vestigia lambunt.
Proxima terrific* species armata MinervcC
Virginis ut perhibent; dextraecui lougior hasta 205
185. Atqne lalus in ed. Bas., alatus in omnibus ms.
195. Pauca in ed. Bas. ; pansa pro pana quod legitur in omnibus ms. sensuque caret.
196. Rigant in ed. Bas., rigenl in ms. A, B, E, F.
200. Angusta in ed. Bas., augusta in ms. A, B, C, E, F.
201. Huic pro hinc in ms. E.
205. ^vi in ed. Bas., cui in omnibus ms.
— 139 —
Et cristam galea alta movens ; hanc Gorgonis ora
Cristallinns habens clypens tegit, inqne tencbris
Prospectante Dea volitat noctnrna vokicris,
Cecropiusqne nova frondescit campus ohva.
Ha^c cerebro prognata Jovis Venerisque puilcndum 210
Illudit genus et primordia foeda sororis.
Nuda Venns, pelagoque natans ubi prima refertur
Turpis origo De?B, concham lasciva gerebat
Purpureis ornata rosis, volucresqne cohimbas
Semper habens, nudisque tribus comitata puelUs. 215
Quarum prima quidem nobis aversa, sed ambaj
Ad nos conversos ocuios vultnsque tenebant,
Innexae alternis per candidabrachianodis ;
Nec puer alatus, nec acutis plena sagittis
Post tergum pharetra deerat, nec morlifer arcus. 220
Ule unam ex multis jaciens in Apolhne fixam
Liqnerat; hic Superirumpebaut astra fragore :
Trux puer in greminm cara3 genitricis abibat.
Inde choris Dryadum nemus omne Diana replebat,
Oreades, Fauuique ieves Satyriqne frequentes 225
Plaudebant in circuitu, multumque Dianae
Dilectus viridi stertebat cespite pastor.
Fonte miser nitido puleherrima membra lavantem
Viderat Actaeon ; rapido mox ipse repente
Dente canum laceratus erat : sibi cerva cadebat 230
Sacra Deae in Scythica non sic placabilis ara,
Ultima sed mater Cybele, cui gratior Ida
207. Cristallinis in ed. Bas., cristallinus in omnibus nis. 213, Quondam in eil. Bas., concliam in omnibus ms, 223. Seqitcutes pro frequenles in ms. B, C, D. 231. Sil in ed. Bas., .s;c in omnibus ms.
— iM) —
Nulla fuil tellus, magno grandaeva sedebat
Corpore consislens, clavibus sceptroque verenda;
Vestis honos variae, Phrygiisque ex turribus altam 235
Gestabat capiti sobolis fecunda coronam :
Namque omnes peperisse Deos ipsumque Tonantem
Hanc veteres memorant; liceat sed vera fateri,
Haec eadem seevos utero variante gigantes
Protulit intandas mundo per sfecuia pestes. 240
Curribus ha;c agitur domita cervice leonura.
At procul inferni moderator turbidus orbis
Sulfureo insistens solio, tenebrosa regebat
Tartara; quemjuxta conjux inamoena sedebat,
Rai)ta olim, ut fama est, Sicula? sub vallibus Mtnx. 2-45
Hic dolor, hic gemitus animarum admissa hieutum ;
Et claustris distincta novem pallentia regna
Cernuntur, Stygiique nigriB stant gurgitis undae.
Tristior has Acheronfluctu perlabitur atro
Concretam hmo cogens fluitare pahidem ; 250
Cocytusque gemens lacrymoso flumine Avernum
Circuit hinc oriens, et ripis antra pererrat
Umbrarumque choros. Necnon Phlegetontis adusta
Gurges aqua tacitique lacus obhvia Lethe
233. Magna in ed. Bas., magno in omnibus ms.
234. CUm in ed. Bas., clavibus in oninibus ms.
238. Si in ed. Bas., sed in omnibus ms.
239. Senes in ed. Bas., scbvos in omnibus ms. 24.4. Incompta pro inamoena in ms. B, C, D.
245. Siculi in ed. Bas., Sicuke in omnibus ms.
246. Amissa in ed. Bas., admissa in omnibus ms. 249. Hac in ed. Bas., has in omnibus ms.
254. Salus in ed. Bas., lacus in omnibus ms.; late in ed. Bas., Lethe in ms. A, E.
- Ui -
Fiinduntiir ; tristique animas qui transvehatanmi 255
Puppe senex fusca residet, renioque gubernat.
Haec rex cuncta videt Stygius cum conjuge torva
Per tenebras longe aspiciens, et lurida pascit
Lumina suppliciis variis, s«vosque ministros
Imperio exagitat. Cni Mors, cui tristia quseque 260
Et Furiae et torto famulantur stamine Parcae.
Haec variis insculpta modis atque ordine miro.
A Superum regnis centrum perducta sub imum Laelius aspiciens puro nil vilius auro Agnoscit, pedibusque premit quae rara putantur. 263 Inde procnlmaguffi trauscursis finibus aulae Pervenit ad regem. Solio tunc ille superbo Surgit, et amplexum cupide petit hospitis ; inde Considunt : placido mox Laelius incipit ore : « Optime rex, tanto quem sors dignatur amico 270
Quantum non alium rediens sol littore ab Indo, Dum petit Hesperium dcspectans cuncta cubile, Autvidel autvidit mens, aut, nisi caeca, videbit, Suscipe, ne vanas abeant mea verba per aures. Maximus in magno Scipio notissimas orbe 275
Te salvere jubet. Si quid sanctumque piumque
255. Chnsti in ed. Bas., trisli in omnibus ms.
259. S(Evo pro swvos in ms. F.
260. Cin nox Iristia in ed. Bas., cui Mors, cui trislia m omnibus ms.
"261. Fune in ed. Bus., furiw in omnibus ms.
265. Cara pro rara in ms. E.
269. Placito in ed. BA$.,placido in omnibus ms.
273. Aut videat vidit in ed. Bas , aul videl aut vidit in omnibus ms.
274. Aras in ed. Bas., nures in ms. A, F, auras in ms. B, C, D, E.
— w-i -
Est Lisquam, si pura fides, si curadecoris
Dnrat apud geutes, populo sunt, largiter uni
Omtiia, sed populi summam vir possidet unus.
Homa caput rerum, Scipio dux suniinus in illa est. 280
Haud equidem conficta cano. Nunc ille tuam, rex,
Poscitamicitiam. Vidisti qualia Poenis
Pectora sint, quam fluxa fides : mihi crede, secundos
Bellorum eventus, si quos Deus ille Deorum
(Avcrtat fortuna) daret, tibi pessima regni 285
Couditio, et multis obnoxia vita periclis.
Et modo terror eos, uon spiritus uUus amoris,
Continet ; at nuUa Romanis certior ars est
Quam servare fidem, nil illa est carius. Amplae
Divitiae nobis dulces numerautur amici. 290
Testis adest parvo distans Hispania tractu,
Testis et Ausonia est; at tu nunc, Africa, nostram
Experiare fidem et populi promissa togati.
Ipse tibi nostra nihil opportunius usquani
Cernis amicitia ; procul absumus, unde timeri 295
Taediarara queant; si poscimur, anipla paratis
Classibus exiguo transmittimus squora vento.
Nostra, ubi tempus erit, medio radiantia campo
Improvisa tuis occurrent hostibus arma.
Pneterea, nisi saBva viam quam sternimus ultro 300
Obstruit ac medios fortuna intercipit actus,
Fixa manct populo sententia tollere turbas
Hegum, atque indignis sceptriun extorqucro tyrannis,
Omnia ut ad paucos redeaut, nam rege sul) uno
Optimusest patriaj status, et male vivitur inter 305
1277. Unquatn pro usqitam in ms. B, C, I), F.
279. Summum in ed. Bas., sumuiam in ornniljiis nis.
- 14M -
negnantiini sine lege greges. Tunc Africa tandeni
Omnis ad uniusredcat moderamina regis.
Caetera praetereo, nani quis te dignior alter
Littns Atlantenm riibrasqnc interjacet undas?
Muuera qiiin etiam ne despice fortis amici ; 310
Is tibi nanique Apulis rapidum sub finibus ortum
Mittitequum bellis habilem, quicursibus Austros
^quat, et infesto venientia tela Tonante.
Jungit equo phaleras niveoque monilia collo
Aurea Samnitico quondam prserepla tyranno ; 315
Addit et arma viro, rigidis fortissima venis
Quas aperit vario praefertilis llva metallo.
Aspice nigrantem galeam gladiumque nitentem;
Aspice quam tutuni tegit ingens lamina pectus,
Ut faciles ocrese, variis ut purpura bullis 320
Intertexta micat, ferrumque obnubit opacnm ;
Ferreus ut fulvo stimulus splendescat in auro ;
Ut procul hasta ferit, clypeusque ut vulnera curvo
Excutit objectu chalybum. Romana deinceps
In bellum fer signa, precor ; fehcibus ista 325
Sumpseris anspiciis, magni Scipionis amicus
Hoc petit ille volens, hoc te tua Roma precatnr.
Junge fidem fcedusque feri, sit faustus utrique
Iste dies, gemina semper celebrandus in ora
309. Inlricaret umbrasin cd. Bas., inleijncel undas in omnibus nis. 311. Aulis in ed. Bas., Apulis in omnibus ms. 314. Niveo in ed. Ba?., niveoque in ms. A, V>, E, F.
316. Viros in ed. Bas., viro in ms. A, E, F.
317. Operit corr. in aperit in ms. A ; aperit \n omiiiluis aiiis. 319. Tolum pro tulum in ms. E.
324. Super diahjhum in ms. A, scripsil alius laterum. Laleruin in ms. B, C, D, ckalylwm in ms. E, F.
- \u -
Eui"opae, Libyseque bonus. » Sic ille locutus 330
Conticuit, vocemque simul vultumque remisit.
Tum rex blandus ait : « Vestrum, Romane, libenter
Propositum amplector, nec amici munera tanti
Despicio vestramque fidem. Sed jungere fcedus
In parteinque novi subito transire pericli 335
Sponte mea vereor, nisi primum cernere coram
Rlagnanimum facis ipse ducem. Mibi summa vohiptas
Victriccm tetigisse manum, qua3 foederis obses
Fida sit, et pignus venturae in saecula pacis.
Scimus quanta quidem virtus, quam clara per orbem 340
Fama viri : nullus Romano illnstrior usquam
Vivit in imperio, nullusque polentior alter
Flectere voce animos et pectora fronle movere.
Tangimur et meritis et noniine tangiraur ipso,
Optaiuusque ducis congressnm. Dextera dextrae 345
Haereat, atque oculis oculi, permixtaque verbis
Verba sonent, iaciatque fidem praesentia fania^.
Nam neque usque adeo sunt corda ferocia nobis
Pectore sub nostro, nec mens tam barbara vivit,
Ut non pulchra oculos moveant, spectataque virfus 350
Ilhciat capiatque animos. At maxima regni
Cura tenet dubii, finesque excedere avitos
332. Tiinc in ed. Bas., iuin in omnibus ms.; Romane pro Roma- nce, in omnibus ms., licet mendosum.
343. Pectora omissum in ed. Bas.
344. Tangimus in ed. Bas , tangimtir in omnibus ms,
345. Dexlraque pro dexlera in ms. E.
348. Forte legendum namque nec pro nam neque, ila ut non nutel hic versus.
351. Alliciat in ed. Bas., illiciat in omnibns ins.; me in ed. Bas., ul in ms. A.
— m -
Gircumfusa vetat regio fecunda tyrannis. Ivissem visurus eum, nec gloria facti Parva foret tantuni queesisse per iequor amicum. O^io Ille igitur quem degeneris non uUa morantur Frena metus, quem ferre mali patientior setas Aspera queeque monet, si nostri est cura, per undas Tuta via est, sociam, si quid mihi credis, ad aulam CoUoquium petat, et sermone fruatur amico. 300
Interea tamen ad nostras accedere mensas Umbra monet crescens et pars extrema diei. » Dixit, et exsurgens solio dextranique beuigne Apprendens, stratis sublimem ex more locavit Purpureis. Notum mox ampla per atria signum 365
Dat tuba. Conveniunt famuli, turmiBque frequentes Discurrunt : non una dapes, non pocula simplex Cura fuit variare viris ; pars aurea gestant Vasa manu, pars cristallo splendentia puro. Ast alii effossos gemma crateres in ampla 370
Implebant spumante mero, quod miserat olim Ipsa parens Meroe Phoebo succensa propinquo. Ardescit splendore domus fremituque redundat. Talis apud mensas (uisi testem spernis Homerum) Coena fit Alcinoi : sedet illic bkmdus Ulysses, 375
Laihus hic hospes mellito affabihs ore. Vixdum finis erat dapibus, cum comptus in ostro Astitit ante oculos juveuis, patrioque canoram
356. Ulla pro lenio in ms. B, C, D, E.
360. Colloquio pro colloquium in ms. B, C, D.
362. Dici in ed. Bas., diei in omnibus ms.
374. Mensam pro mensas in ms* B,
378. Argutus in ed. Bas., ante oculos in omnibus ms.
10
— 146 -
Increpiiit dc more lyrani dulcedine mira. Obstupuere omnes, sonitum mox verba sequuntur : 380 « INIaximus Alcides postquam fera monstra per orbem Perdomuit fecitque viam sibi vivus ad astra, Evacuans saltus Nemeos Lernamque paludem Terribilesque diu umbrosi colles Erymantbi, Faucibus Hemoniae scissis, clarisque duabus 385
Urbibus eversis, stratisque bimembribus altis, Et caeso Geryone ferox, dignatus ad istas Ferre gradum terras et nostra pericula tandem Discutiens, patriis Antseum exstinxit in arvis : Libertas hinc nostra venit, teterrima pestis 390
Herculea compressa manu, tuta omnia late Liquit, et insolitis patuerunt rura colonis. Omnibus exactis, pacati conscius orbis Ipse sibi, limenque petens interritus Orci Cominus horribileraque ausus spectare Megaram, 395 Haud procul a nostris, raemorandum, finibus alte Erexit gerainas pelago turbante colurauas, Utque pererrati foret illuc terminus orbis Edixit ; fueratque diu : sed nuper ab Arctho Vesanus veniens juvcnis, convellere metam 400
Est ausus, nomenque ideo nuitare neqoivit Herculis auctoris. LibycC cui rura tenenti Longaevus nimioque Atlas snb pondcre fessus Deposuit coekmi ac stellas. Sic ipse quievit, Nec sibi longa quies : nam mox dulcedine captus 405
380. Secundant iii ed. Bas., sequuntur in omnibus ms. 393. Exactis iii ed. Bas., exactis in ms. A, B, E, F. 399. Orco ined. Bas., Arctho in omnibus ms. 404. Ille pro ipse in nis. B, C, D.
— Ul —
Heu miser, atqiie oculos ausus vidisse Medusae,
Verlitur in scopulos. Nunc stat quem cernimus ipsi
Magnus, et ingenti tellurem contegit umbra,
Immensoque jacet spatio porrectus, et astra
Vertice tangit adhuc. llluni nix hospita semper MO
Et nimbi atque aurae quatiunt, et fulmina, et imbres.
Non tamen ipse diu post casum mansit inultus :
Ultor ab Arcadia nam Palladis arte tremendi
Colla tulit monstri; Libycas cruor ille nefanda
Infecit sanie tabi stillantis arenas. 4i5
Sic nocuit mundo vivens moriensque Medusa.
Post regina Tyro fugiens his finibus ampla
Moenia construxit, magnam Garthaginis urbem.
Ex re nomen ei est. Mox aspernata propinqui
Conjugium regis, cum pubhca vota suorum 420
Urgerent, veteris non immemor illa mariti
Morte pudicitiam redemit. Sic urbis oiigo
Oppetiit regina ferox ; injuria quanta
Huic Qat, si forte aliquis (quod credere non est)
Ingenio confisus erit, qui carmine sacrum 425
Nomen ad iUicitos ludens traducat amores.
His igitur fundata modis urbs tempore crevit
Exiguo, at rebus semper conjuncta secundis
Invidia excivit validas in prslia gentes.
Tunc acres vixere viri, quos inter amore 430
406. Vidisset in ed. Bas., vidisse in omnibus ms. 416. Vix in ed. Bas., nix in ms. A, B, C, D. 413. Arce pro arte in ms. B, C, D. 422. Marte ined. B;is., morte in omnibiis ms. 424. Hinc in ed. Bas., Iiuic in ms. A, B, C, D, E.
427. Ergo pro igitur in ms. B, C, D.
428. Ac in ed. Bas., at in omnibus ms.
— 148 -
Insigncs patriae fratres Carthago Philencs
Nunc coht exstinctos, numerumqiie auxisse Deorum
iEstimat et gemini veneratur numinis aram
Hi patrije vilam cupidi si forte negassent,
Plura Cyrena.'0 cecidissent milha campo. 435
Ultima nunc belhs agitur ferventibus aetas,
Nec mare quod saevit medio, nec juncta Charybdi
Scylla rapax Itahs Poenos a finibus urget.
Hannibal ceterno dignus cognomine montcs
Pcrfregit Latios, atqae invia rupit aceto 440
Saxa prius, stravitque viam legionibus aptam.
Hic ubi silvestres soleant titubare capchae
Concursum esttotiens, jam sanguine rura madescunt,
Jamque rubent fontes, Itahs jamque altior arvis
Exserit herba caput, subito demissus ab astris 445
Cum juvenis memorandus adest patriaeque ruinas
Fert humero. Videt hunc claris Hispania factis,
Africa jamque audit. Sic nunc incerta dnorum
Stat fortuna ducum, sic jam sub pondere nutat.
Finis erit quem fata dabunt, sed magna parantur. » 450
Huc ubi produxit carmen citharista, repente Subticuit, digitoque lyram percussit inanem. Plausus ad haec sequitur procerum popuUque faventis, Ilexque iterum : « Lybicos audisti ex ordine casus, Hospes, ait ; nostraeque vides primordia gentis. 455
432. Deest hic versus in ms. A.
433. Nominis in cd. Bas., numinis in omnibus ms. 441. Amplam pro aptam in ms. E.
445. Dimisstis in cd. Bas., demissus in omnibus ms.
447. llumeris pro hutnero in ms. B, C, D.
448. Ut victa in ed. Bas., nicerta iii omnibus ms. 451. Perduxit in ed. Jias., produxit iii ms. A.
- 149 —
Gratia si diclis est debita, vestra retexe
Principia, vestrosque duces. » Hic leniter ille
Subridens : « Quani congeriem, rex optime, reruni
Exigis ? An breviter nostros audire triumphos
Forte putas? Brevior narrantibus exeat annus. 400
Tu petis angusta3 conferri in tempora noctis
Cujus magna retro pars est, cum lingua volentem
Deserit, impediunt curae, somnusque laborque ;
Non vacat haec inter tempus sermone tenere.
Quis facile Itaham per ssecula longa frementem, 465
Tuscorumque acies, et tot Samnitica bella,
Ac totiens verso fugientes agmine Gallos
Explicet? Aut nostros et iu hac teUure labores
Et pelagi medio, quo fors contraxerat ambas
Protinus infesto coeuutes reniige classes ? 470
Aut quas infehx passa est Hispauia clades
Plena cadaveribus nec habentia tlumina cursuni ;
Assidueque novis fumantia caedibus arva
Qua3 nostri fecere duces ? Annalibus altis
Tantarum capitur vix pars millesima rerum. 475
Quos si fortejuvat, Tarpeia mittet ab arce
Scipio transcriptos; ibi uam custodia temph
FubUca nostrorum servat monumenta laborura.
456. Gmcia in ed. Bas., gralia in omnibus ms. ; nostra in ed. Bas., vestra in ms. A, B, C, D, F.
457. Nostros in ed. Bas., vestros in ms. A, B, C, D, F. 461. Conferre in ed. Bas., conferriin omnibus ms. 46-2. Turn in ed. Bas., cum in ms. A.
463. Sonus in ed. Bas., somnus in nis. A, B, C, D, F.
464. Hoc pro hax in ms. A.
469. Quos in ed. Bas., quo in ms. A, B, C, D, E. 473. Novi in ed. Bas., novis in omnibus ms.
— ISO —
Ulic iimlta lcgcs, qu3C sint licet ainpla, piitato
Esse minora tamen vero ; nec teste citato 480
Est opus : acta patent. Scriptornm copia nunquam
Uoniano fuit in populo, quos Graius abunde
Orbis babet. Nostris facere est quani scribere multo
Dulcius, atque aUis laudanda rebnquere facta
Quam laudarc aHos. Quin augustissima libris 485
Si quibus interdum videas quae gessimus illos
Externae scripsere manus. At Graeca Latinis
Addita res nequeunt tantas aequare loquendo
Ingcnia : boc maneat vcstro sub pectore certum.
Nunc, quantum nocturna patct sormouibus hora, 41)0
Principia expediam. Teucrorum a sanguine longa3
Gentis origo venit, victrix quem Griccia bello
Dicitur ad patrios muros sparsisse bilustri.
Et fortasse abquis jam tanti criminis ultor
Natus in Itaba est, sed nunc ad coepta revertor. 495
Naufragio ex lanto vixque ex tot milbbus unus
Integer enavit sine crimine : namque ubi Trojac
Matris adhuc Phrygio fumabat bttore bustum,
Jamque cinis facilem incipiens glomerare favillam,
Inclytus et claris muhum spectatus in armis 500
Dux Anchisiadcs, cui non via prona sahitis
Viribus aut propriis aut urbibus esset amicis,
482. Gravis in ed. Bas., Graius in omnibus ms.
484. Gratius pro dulcius in ms. B, C, D.
485. Anguslissima in ed. Bas., augustissirna in ms. B, C, D, E, F.
486. Quis iii cd. Bas., quibus in oninibus nis. 493. Ditior in ed. Bas., dicitur in omnibus ms.
497. Evanuit in ed. Bas., enavit in ms. A (coix.), D, E, F. 499. Ctvis in ed. Bas., cinis in omnibus ms.
- iru —
Dcstituit patriani lacryiuans, caramqiic cnbilis Gonsortcm, ct passus terra casusqne tremontlos Errorcsque vagos et mille pericula ponli, 305
Inipiger Ausonias tandem tamen attigit oras. Isque, ubi belligernm Latii sensere coloni Trojugenarn, externoque viro Lavinia pactos Reddidit amplexus, sacro pia tlumine membra Deseruit moriens. Puer hunc excepit lulus 510
Succedens, illumque alii. Sic omnia regum Tempora fluxerunt iongam qui moenibus Albam Sub sceptris habucre suis ; ad Tibridis undam Donec magnanimus posuit nova moenia pastor Ultor avi, vindex scelerum, quem nostra parentcui 515 Dixit et aethereas defunctum traxit ad arces Posteritas, raptoque tuht sua thura Quirino. Fundamenta vides urbisque exordia nostrae. Quos tibi nunc scrmone duces, quse nomina fando Exsequar? Innumeram video concrescere turbam. 520 Praecipue ex quo libertas tuht ampla virorum Semina nobihum, et tranquiha pavit in urbe Ingentes animas, steUatae sidera noctis Et pelagi fluctus et arenas httoris ante Enunierem, quam cuucta quibus mea Roma superbit 525 Nomiua clara ducuni, Gurios fortesque GamiUos, Et Paulos beho claros, Fabiosque treceutos Quos sinuil una dies patriae subduxit egeuti ; Torquatosque truces, Lepidos, durosque Gatones, Fabricios modico conteutos, inclyta cursu 530
517. Jura pro thitra iii iiis. A.
530. Indica in ed. Bas., inclyla in ms. A, E, F, indita in ms, C, D.
- 132 —
Nomina quceqiie dedit coelo demissa vohicris,
Mai'cellosqne animi ilkistres, Gracchosqiie feroccs;
Et Regulos fidei plenos, quae noraina belli
Fama tulit pridem vestras, nisi iallor, ad aures;
Et qui magna procul transcendunt omuia summos 535
Scipiadas, quos alma domus Gornelia coelo
Extulit, atque hominum superis seqnavit alumnos :
Unde ducum dux ille genus trahit; est mihi magnus
Enumcrare labor vel nomina sola domorum.
Quod si gesta velim percurrere digna relatu 540
Quantus erit ! Non usque adeo mihi ferrea hngua est,
Nec tibi sunt aures. At ne fortasse putetur
Exemplo caruisse fides, quam vestra Philenis
Fratribus altisono cecinerunt carmina cantn,
Pauca sed e pleno longe repetentnr acervo. 545
Nainquo olini aut vento terram impellente latenti
Aut causa quacuraque alia, prajrupta vorago
Uomano patefacla foro conterruit urbem.
Stabant attoniti circum pleno agmine patres :
Undique sollicitum praegrandia volvere saxa 550
Vulgus anhelabat : pars convectare canistris
Tellureui raagnasque trabes. Nil raohbus illis
Cuni fieret, siuiul ira Deura raanifesta moveret,
Consiho Superum visura est compescere pestem.
Dum pavidi responsa petunt, consultus aruspex : 555
0 praeclara novis gens, inquit, territa raonstris,
Hoc specus explendum est, non qua ratione putatis.
532. Grn?os in ed. Bas., Gracchos in omnilnis ms. 5H. Usquam niibi iri cd. Bas., usque ndeo nulii iii ms. A, B, C, D, F', usquain adeo in ms. E.
5V"2. Pulentur in cd. I5as., putetur in omiiibus ms.
— 153 —
Qiiid jnvat aggestii lapidum ct telluris inani
Flectere velle Ueos ? Non si Tarpeius in imas
Sexque alii latebras descendant ordine colles, 560
Ac super incunibat gravis Apenninus et iEtna,
Finis erit; snnt quae vobis pretiosa dehiscens
Fossa petit, paucis plenus concurret hiatus.
His dictis riguere animi, pallorque per omnes
Moestus erat. Multi gemmas aurumque ferebant, 565
Argentumque alii, namque ha3c meliora putantur
Inter inexperta et verornm ignara bonorum
Corda hominum, quos cseca hgat terrena hbido,
Nigraque corporei quos carceris occupat umbra.
Unus ibi ante alios juvenum fortissimus alte 570
Exclamat : Quae tauta animis ignavia csecis?
Vilia pro claris, pro maguis parva tuhstis.
Nil opus esl auro, foedis quod terra cavernis
Evomit, aut lectis inter deserta lapilhs.
Unum ego vos moneo : nobis virtute vel armis 575
Nil melius tribuisse Deos ; haec summa profecto,
Haec vere Romana bona, et si summa reposcunt,
Arma virumque dabo.Dicens haec, lumina coelo
Erexit, templumque Jovis quod prsesidet arci
Suspiciens, tendensque manus sursum atque deorsum, .580
Atque omnes superosque Deos Manesque precatus
Ad quos tendebat, validum calcaribus ultro
561. At in ed. Bas., ac in omnibus ms.
568. Qiiot in ed. Bas., quos ia oninibus ms.; cupido in ed. Bas., libiilu in ms. A.
o69. Quot in ed. Bas., quos in omnibiis ms.
571. CcEci in ed. Bas., ccscis in ms. A.
572. Charis in eu. Bas., claris in ms. A,
— 154 —
Urget eqiuim, barathroquc volens infertiir aperto.
Arma ruente viro liicem sinitiimque dedere ;
Fit strepitus, coeunt ripae et jiingunlur in unum, 583
Vixqac tremens profugae pars ultima transilit iiaslae.
Ceu quondam immodico coeluni splendore dcliiscit,
Et velut aelherei reserat penetraha mundi,
Inde repentino transcurrens turbine flamma
Visa fugit, coeloque redit sua forma seieno. 590
Hic tibi vir quantus, patriae quom reddere vitam
Ac vivum terrae liceat dixisse cadaver,
Gcrnis ct armalum Stygios invisere lucos.
Curtiusin nostris fuit hic annalibus ingens.
Vis referam Decios ? Quorum prior iUe Latinas 595
Fortc videns acies nostrorum terga prcmentes
Oonstitit, ingemuitque ferox ; mox magna precatus
Numina, devotnm medios semisitin hostes
Vittato capite, et succinctusmore Gabino.
Ipse quidem ingestis prosternitur undique tehs. 600
Nobis morte sua victoria contigit illo
Ccrta die, secumque simul mens cffica tremorque
Omnis in adversos subito transisse Latinos
Creditur : ipse habitu horrifico spectabilis, atro
Celsus equo specieque humana augustior ire 605
Visus erat. Decius parvo post tempore natus
Jure vekit proprio pugnantibus agmine GaUis
586. Virque sequens iremulw in ed. Bas., vixque tremens profugw in omnibiis ms.
589. Transcurrenles in ed. Bas., transcurrens in omnibus ms.
605. Angustior in ed. Bas., auguslior in omnibus nis.
606. Decus id in ed. Bas., Decius id in ins. A, E. Tolli autem debet id omnino supervacuum.
- ir;5 —
Rettiilitet nomen patris etpia facta secutus.
Quin etiani clara compellans voce parentem
Traditur ad niortem indubiam, per tela, per enscs, 610
Gallorumquc aciem et cuneos penetrasse frementes :
Secum ad victores fuga transiit, etmetus, et mors.
Tertius inde nepos, ut avitis atque paternis
Accedat titulis, quamvis obscurius illi
Fama dedit nomen, simili pietate Lucanas 615
Stravit opes, parili descendens tramite ad umbras.
Sic tribus in campis totidem patet ordine cives
Etpalmam peperisse nece, et periisse volentes.
0 genus eximium, dignum cui Scecula cuncta
Rite canant laudes, cui nulla oblivio sensim 620
Obrepat, serosque vetet celebrare nepotes.
Cfftera nota tibi, ac passim vulgata relinquo.
Vidisti, neque etenim tam longa intervenit aetas,
Ut nequeas vidisse quibus fortissimus olim
Regulus expositis servarit sacra fidemque 625
Suppliciis, quanto patriaBest inflammatus amore.
Heu bene nate senex, nunquam tua fama peribit;
Tu moreris, tamen illa tibi mansura superstes
Vivit et inaeternum vivet.
Quanquam quid genera atque viros memorare necesse est ? 630
Cum sajpe ad certam legiones currere mortem
Viderimus raonstrante duce et sua fata docente,
Ire licet clamante viro, vetitumque redire est ;
Nec flexisse animos, ideo nec lumina quemquam,
616. Simili in ed. Bas., parili in ms. A. 621. Serios in ed. Bas., seros \n omiiibus ms. 625. Expositus in ed. Bas., expositis in ms. A, K, F. 631. Legionem pro legiones ui ms. £.
— 1o6 —
PnmpidoquG loves ivisse in viilnera saltu. 635
Romanuui cst, si nescis, opus contemnere casus
Fortuitos, placide venienti occurrere morti,
Spernere quae gentes ali» mirantur et optant,
Contra autem amplccti quae formii.landa videntur ;
Vincerc supplicia et Iristes calcare dolores, 640
Sponte mori potius quam tristom degere vitam. »
Dixerat ; ille autem medio intcrruptus : « Et aufers
Plurima; quid regum vestrorum exlrcma rclinquis? »
Hospes ad haec : « Fateor, fortunas quaerere regum
Regius est sermo ; tamen htec brevitatis amore 645
Transicram ; tibi sed suspecta silcntiaforsan.
Nevc putes ideo quod nostris rcgibus ausi
hisultare sumus ; nos fortc cupidine praedae
Incensos nomen sceleri quaesisse decorum.
Accipe vera rei fuerit quae causa novanda?. 650
Libertas optata diu nunquaravc petita
Mulcebat splendore animos, sed sceptra premebaut,
Efferaque imperiis urgebat praemia duris.
Impendens capiti miserorum et torpor inertes
Ceperat immemoresque sui. Pudet illa referre 655
Pertulimus quae mcesta domi, pudet omniarursus
Dicere quae campis alienis castra sequentcs
Rege sub infando jugulis sumus impia passi,
Mancipia etscgnes anima^; nihil ille putabat
635. Pmrapidos pro prarapido in ms. A, B, C, D. 639. Videiur in ed. Bas., videntur iii omnibus ms.
642. Interrumpis in ed. Bas., intenuptus in ms, A.
643. Nostrorum in ed. Bas., vestrurum in ms. A, C, D, E. 617. Neve ideo refeiam pro neve pules ideo in ms. B, C, D. 653. Urgebant in ed. Bas., urgebat in ms. A, B, C, D, E.
— 157 -
Per scfiliis horrendum titulos quaesisse superbi, OGO
Criminibus ni saeva novis cogiiominamundo
Ingereret, patnaque suae ; proli ! qualia monstra
IMillia tot pariter quibus omnia pervia virtus
Fecerat, ac turbam cui tot fortuna parabat
Et cui tot reges populosque subegerat, unum 665
Indignum timuisse caput, nutusque profanos
Observasse sacris pro legibus. Haud ita regem
MellificoB venerantur apes, fucosque nocentes
Atque leves culices arcere a fmibus ausse,
QujB dominum melbs trepidum saepe atque paventem 670
Excludunt prohibentque aditu, pecudesque canesque
Confodiunt ; omnes regem tamen intus inermem
Exiguumque timent, illum admirantur, ct illum
Militiaeque domique colunt, et regia semper
Atria circumstant, humerisque in nubila tolUmt ; 675
Nos quoque sic nostri timor et reverentia regis
Continuit, donec permixta superbia luxu
Crevit et intumuit turpis luxuria fastn.
Tum mora nulla viris visum est succidere ferro
Hanc saniem, medicasque manusin vuhicra ferre. 680
Quseque sub imperiis stetit inconcussa superbis
Victa sub obscoeno cecidit patientia facto.
Regius infami juvenis praecordia flamma
Succensus, vuhiusque trahens malesanus acerbum,
661. In in ed. Bas., ni in omnibus ms.
662. lngeret....prolimei\.BaiS.,ingereret....proh in ms. A, C, D, E, F.
671 . E.i verba, prohibenlque aditu, pecudesqiie canesque confodiunt, omnibus lamen codicibus inscripta, in ed. Bas. desunt. 680. Vulnere in ed. Bas., vulnera in omnibus ms.
— m —
Nocte sub ambigua matronae liniina castae 685
Intrat, et exceptus placide, nil talc verentem
Vi superat. Voti compos spoliumque pudoris
Feminei referens et opacae gaudia noctis,
L.Ttus abit, fiirti tacite sibi conscius acti.
llla dolens, vitamque simul corpusquc perosa, 690
Et membris irata suis : Vas vile pudendae
Foemina luxuriae vives, dicebat, et in te
Semper adulterii vestigia foeda manebunt.
Et poteris spectare torum quo rapta fuerunt
Omnia cara tibi, vir, virtus, fama, pudorque. 695
Qiiin obis, ct tristem potius, precor, efllige lucem,
0 anima infelix, inimicaque claustra refringe.
Haec ubi clam quaesta est, subito patremque virumque
Evocat, id siquidem cupiens, ut testibus illis
Gorporis invisum liceat deponere pondus. 700
lloma patrem, longinqua virum tunc castra tenebaut.
Gui dum forte redit properans jam patre reperto
Nuncius occurrit, dominaeque exordine, voces
Narrat atrox facinus, sed quod non noverat ipse
Evenisse domi, raptimque opus esse reductis 705
Patre viroque simul. Stupet ad mandala maritus
Gonjugis, incertusque animi sub corde volutat
Quid sibi fata velint aut quid fortuna miuetur.
689. Alli iii ed. Bas., acti in ms. A.
696. Qui nobis in ed. Bas., quin obis in nis. A, B, C, D, qtiin (ibia in ms. E, F.
698. Sibi in ed. Bas., ubi in omnibus ms.
699. Evoea in ed. Bas., evocul in omnibus ms.
701. Longinquaque in cd. Bas., longinqua in omnibus ms. 707. Volulans in ed. Bas., volutat in omnibus ms.
— 159 —
Procedit diversa piitans et limine primo
Invenit attonitum socerum, pariterquc vocati 710
Ibant, et paribus curis alterna loquentes.
Ilicet adventu raulier commota suorum
Profundit lacrymas : mox percontante marito :
An ne satis sospes ? — Minime, namque omnia, dixit,
Perdidimus pretiosa simul. Nil dulce remansit, 715
Prsereptaque pudicitia hoec periisse fatendum est
Heu miserae. Stant foeda tuo, vir optime, lecto
Signa aliena viri Fuit hoc violabile corpus,
Integer est animus ; mors testis. Porgite dextras
Et prcTstate fidem scelus hoc ue turpis ad umbras 720
Afferat impunis, tumuloque insultet adulter.
Ex hoc indignans transactce crimina noctis
Exphcat, atque adhibet verbis lamenta precesque.
Consolante viro moestam, facinusque negante : '
Esse uhi mens pura esl, ego me si crimine, dixit, 725
Absolvo, sceh^ris poenas evadere nohm,
Exemploque mei non vivet adultera Romae.
Dixit, et eductum latebris qui veste latehat
Pectore suh niveo gladium moribunda recondit,
Et ruit in capuknn, velut hoc relevare pudorem 730
Vulnere prostratum valeat. Sic nota parentem
Fama refert volucrem proprio de sanguine natos
Exstinctos dirae morsu serpentis ad auras
Tollere, et iliorum exsequiis impendere vitam.
716. Pudieiliaque in ed. Has., pudicitia in ms. A, B, C, D.
721. Auferat in ed. Bas., afferat in ms. A.
722. Hinc in ed. Bas., hoc in ms. A.
725. Sic in ed. Bas., si in omnibus ms.
726. Absoluto in ed. Bas., absolvo in omnibus ms.
- 160 —
Horrida conclamant cernentes vulnera, luctus 735
Exoritur, tremuitque domus sub murmure tanlo.
Brutus ibi solus lacrymas et inania verba
Gastigat, vir egregius, celata sub alto
Pcctore cui virtus ingens erat. lUe cruentum
Fervidus educeus spumanti vulnere ferrum 740
Attollensque manu : Superos summumque Tonantem
Juro, ait, huncque olim castum intactumque cruorem,
Quod flammis ferroque genus, sobolemque, domumque
Regis et invisum caput ac diadema superbum,
Nunc, posthac semper, mihi dum lux ista manebit, lAT)
Porseqiiar aeternis odiis, nec regna tenere
Ille potest, potcrit manus haic dum tela movere.
His dictis aUos eadem jurare coegit.
Mirantes unde hsec audacia tanta repente
Pectore sub Bruti, vel quo de fonte veniret, 750
Convocat hic cives, triste et mirabile visu,
Protrahit in lucem populo spectante cadaver,
Ostenditque aliis gladium pulmone tepenti
Undantem, pectusque aliis, vulnusque profundum
Admonet; hunc natae, jubet hunc meminisse sororum : 755
Conjugis ast alium, pignus cui norat amoris
Esse domi pra^dulce ahquod, quo regia pergunt
Acta docet, fastuque fcrox adjuta libido.
Ira dabat stimulos et rebus consona verba,
Purpura ca^de madens, pallorque et frigida mcmbra, 7G0
751. Hinc in ed. Bas. , hic in ms. A.
755. Jubent in ed. Bas.,;w6e< in omnibus ms.
756. Esl iu ed. Bas., ast in ms. A(corr.) et in omnibus aliis; noril pro norat in ms. A, B, C, D, E.
— 161 —
Et patris atque viri spectacula cruda movebant,
Omniaque exsuperans fortis violentia Bruti.
lUum igitur quacumque gradum deflexerat, ingens
Turba sequebatur ferro succincta virorum,
Femineique greges crudelia fata gementes 76S
Quis fuerat celebri spectata Lucretia fama.
Quid moror? Historia est multarum maxima rerura.
Hoc duce pelluntur reges, exsulque senexque
Tarquinius moritur, nati omnes, diraque conjux
Suppbcium scelerum non una morte tulerunt. 770
Gorruit in cineres regis domus alta superbi.
Regnorum hic finis, post hsec meliora sequuntur
Tempora, et hinc nostri libertas incipit aevi.
Annua perpetuos straverunt juratyrannos,
Ssivaque legitimae fregerunt sceptra secures, 775
Atque unum pepulere duo, geminata modestos
Ferre magistratus subito nova signa videres.
Primus init fasces auctor qui primus adeptae
Libertatis erat; studio servavit eodem
Denlque quo peperit. Natos qui regia mallent 780
Imperia, afflictos virgis truncosque securi
Compuht ad mortem pro hbertate serena :
Tam simul infeUx genitor quam civis honestus,
Tani rigidus consul quam libertatis amator.
761. Crude in ed. Bas., crudn in omnibus ms. 763. Quoque in ed. Bas., quacumque in oninibus ms. 767. Moror in ed. Bas., morer in omnibus ms. 770. Luerunt in ed. Bas., lulerunt in omnibus ms. 776. Peperere in ed. Bas., pepulere in omnibus ms. 778. Ivit in ed. Bas., init in ms. A, B, E, F. 780. Quos in ed. Bas., quo in ms. A, B, C, D, F.
11
— 1G2 -
Idem post regis sobolem fera bella novantem 783
Uegnaque vel tali repelentem jiire paterna
Obviiis excepit, juvenemque superba minantem
Vuhiere letali transfixum compulit Orco.
Sed dum